[Dyma strategaeth cyflwynwyd i'r Gynhadledd gan Aran Jones, Prif Weithredwr Cymuned, ar ran y Pwyllgor Gwaith. I weld y cyflwyniad PowerPoint aeth gyda'r cyflwyniad, cliciwch yma (bydd angen MS PowerPoint - neu raglen cyffelyb - arnoch chi i'w darllen).]

Rydych wedi clywed eisoes am yr hyn sydd wedi digwydd dros y flwyddyn ddiwethaf, ond rwan dw i am roi gogwydd ychydig bach yn wahanol arno fo i gyd, cyn gyflwyno’r strategaeth rydym yn ei gynnig ar gyfer y flwyddyn i ddod. Rydych wedi clywed am, ac wedi gweld, digwyddiadau’r flwyddyn fel tasen nhw’n rhan o restr – ond mae’n bwysig bod chi hefyd yn eu gweld nhw fel rhan o batrwm. Hynny yw, nid yn unig beth rydym wedi bod yn ei wneud, ond pam, ac at ba ddiben. Er bod straeon yn y Wasg weithiau yn gwneud iddi edrych fel ein bod ni’n ymateb fesul wythnos i’r hyn sy’n digwydd, nid dyna ydy’r gwir – rydym wedi bod wrthi’n ceisio adeiladu rhywbeth, fel byddaf yn gwneud fy ngorau i ddangos i chi rwan.

Rhaid i mi nodi fy mod i’n cynnwys y gwaith gweledol ar y sgrîn i raddau helaeth yn erbyn fy ewyllys, cymaint yw fy ofn y math yma o dechnoleg – felly dw i’n gofyn o flaen llaw am eich maddeuant os bydd ambell peth yn mynd o’i le – ac os digwyddith hynny, dw i’n gwybod rwan hyn ar bwy bydda i’n rhoi’r bai, ac mae hi yn gwybod yn iawn pwy ydy hi!

Dwy flynedd a hanner yn ôl, pan wnes i dderbyn y cais i fynd yn Brif Weithredwr ‘am fis neu ddau’, pe bae rhywun wedi gofyn i mi ddisgrifio Cymuned, byddwn i wedi ymateb efo ambell air am fynnu chwarae teg i bobl leol, am broblemau tai, problemau gwaith, problemau iaith yn y Fro Gymraeg. Ar ran elfennau’r mudiad, sut oedd yn gweithio, pwy oedd yn gwneud beth yn union, ar y Pwyllgor Gwaith a thu allan iddo, nid oedd yn glir iawn i mi. Dw i’n amau fod o heb fod yn glir bob tro i lawer ohonoch chi ‘chwaith.

Ond mae’n rhaid am strwythur clir er mwyn creu mudiad llwyddiannus, ac erbyn hyn mae’r Pwyllgor Gwaith yn gytun ar nifer o syniadau penodol iawn am natur a strwythur y mudiad, a sut i gael yr effaith mwyaf bosibl allan ohono fo.

Rydym yn gweld y mudiad yn rhannu yn bedair. Yn gyntaf mae’r aelodaeth – rhaid i ni lwyddo i ddenu aelodau newydd, i gadw mewn cysylltiad gydag aelodau presennol, ac i greu patrwm lle mae pob aelod yn medru gweld rhywbeth iddyn nhw ei wneud.

Yn ail, gweithredoedd a lobïo – y gwaith o hyrwyddo a phoblogeiddio ein syniadau ni. Yn hyn o beth, rhaid am syniadau clir a chyson, a strategaeth tymor hir i’w datblygu a’u cyflwyno.

Yn drydedd, ein gwaith cymunedol. Mae hyn wedi bod yn rhan o Gymuned ers y cychwyn cyntaf, gydag aelodau yn mynd ati i nocio ar ddrysau i ofyn i newydd-ddyfodiaid ddysgu’r Gymraeg ac wedyn darparu’r gwersi iddynt wneud hynny. Dyma’r gwaith adeiladol, y gwaith positif, sydd yn rhoi sail ymarferol i’n gwaith lobïo gwleidyddol.

Yn bedwerydd, y gwaith diflas ond hanfodol bwysig o gysylltu gyda’r Wasg, ac o sicrhau bod pobl y tu hwnt i’n haelodau yn clywed am yr hyn rydym yn ei wneud.

Cewch feddwl amdanyn nhw fel pedair olwyn, a’r mudiad yn gar – tynnu un ohonyn nhw, a byddai pethau’n simsanu’n arw – tynnu dau, a phrin iawn y byddem ni’n cyrraedd nunlle. Er mwyn llwyddiant y mudiad, llwyddiant ein syniadau a’n dyheuadau i’r Fro Gymraeg, rhaid i bob un o’r pedair olwyn droi’n iawn.

Mae llawer iawn iawn o waith y flwyddyn ddiwethaf wedi bod yn waith cryfhau pedair rhan Cymuned – gwaith llenwi’r olwynion ag awyr, os dach chi’n licio’r trosiad yna! Byddaf yn esbonio rwan beth yn union mae hynny wedi’i olygu, yn y gobaith y byddwch chi, o weld sut yn union mae cerbyd Cymuned yn gweithio, hefyd yn gweld sut fedrwch chi chwarae rhan yn y gwaith o’i ddreifio.

Aelodaeth. Dyna oedd y cam cyntaf, pwysicaf mewn llawer ffordd. Mae’r cylchlythyr wedi bod yn rhedeg am dros flwyddyn rwan, a dach chi wedi clywed eisoes fy nghri am gyfrannwyr – yn aml iawn, mae’r iaith yn y cylchlythyr wedi bod yn wallus, a hynny oherwydd fy mod i’n cyfrannu llawer iawn gormod o’r cynnwys. Mae gen i bethau i’w cynnig i waith y mudiad, ond a finnau’n siaradwr ail-iaith nid yw cywirdeb iaith yn un ohonyn nhw. Ta waeth – mae cyfrannwyr o safon wedi cychwyn codi’u dwylo, ond dw i dal isio i chi yma heddiw deimlo digon o biti drostaf fi i’ch ysgogi chi i ddod yn un ohonyn nhw!

Mae’r cylchlythyr yn ddolen hynod bwysig, a does gen i ddim amheuon o gwbl ei fod wedi chwarae rôl canolog ar ran cadw’r mudiad i fynd. Rydym hefyd wedi datblygu cylchebost wythnosol – roedd cylchebost wedi’i rhedeg o’r blaen, ond rhywle rhwng ddiffyg niferoedd ar y We a newidiadau ar ran y staff gwirfoddol, roedd o wedi peidio â bod. Rwan, rydym yn defnyddio meddalwedd pwrpasol sydd yn ei gwneud hi’n haws o lawer i’w rhedeg, ac yn cael canran uwch trwy’r amser o bobl gyda chyfeiriadau e-bost. Erbyn hyn, mae dros 500 o bobl yn derbyn ein e-bost wythnosol, ac mae’r nifer yna’n cynyddu yn gyson.

Rydym hefyd wedi bod yn ddiweddaru ein prif wefan, cymuned.org, sydd bellach yn cynnwys pob datganiad i’r Wasg rydym yn ei wneud, ynghyd â nifer o drafodaethau eraill – ewch arni hi, ac mi welwch chi darlun glir o’r hyn sy’n digwydd.

Dyna cyfathrebu’n well gyda’r aelodau – erbyn hyn, nid oes rheswm i unrhyw un sydd â diddordeb, boed yn aelod neu beidio, methu â gwybod beth yn union rydym yn ei wneud. Ond nid cyfathrebu gydag aelodau presennol yn unig sydd ei angen – rhaid i ni hefyd ddenu aelodau newydd, a rhaid i ni fedru dangos i aelodau newydd sut mae modd iddynt wneud cyfraniad i’n gwaith. Cyfraniad rhesymol, cyfraniad sydd ddim yn llyncu eu bywydau cyfan, ond cyfraniad sydd yn gwneud gwahaniaeth real.

Rydym wedi cychwyn denu aelodau newydd gyda’r gwefannau wnes i grybwyll yn gynharach. Rydym yn hyrwyddo’r gwefannau gyda sticeri bychain, a thrwy ambell hysbyseb arlein, a bathodynau fel y rhai dych chi wedi’u gweld nhw wrth gyrraedd – 50c yn unig, felly beth am brynu un amser cinio a’i rhoi ar eich bag neu jaced? Unwaith bod pobl yn cyrraedd y gwefannau (a chydag enwau fel Saesneg.com a NotEnglish.com, maen nhw’n tueddu i aros yn nghof pobl!), maen nhw’n cael eu tynnu at danysgrifio i’r cylchebost. Wedi iddynt wneud hynny, rydym yn gofyn a fyddant yn fodlon gosod ambell sticer, ac mae nifer cynyddol yn cytuno i wneud hynny. Gyda’r sticeri, wrth gwrs, maen nhw hefyd yn derbyn ffurflen aelodaeth – ac felly mae’r mudiad yn tyfu.

Sylwch ar y broses – nid yn unig ydy’r mudiad yn tyfu, ond mae’r aelodau a chefnogwyr newydd eisoes wedi cael cynnig darn bach o waith syml sydd yn gwneud iddynt deimlo bod nhw’n dod yn rhan o rywbeth. Mae’r teimlad yna’n eithriadol o bwysig.

Dyna aelodaeth, felly – denu pobl sydd â diddordeb, creu dolen cyswllt efo nhw, cynnig gwaith syml iddyn nhw sydd yn helpu denu mwy o bobl, a chadw mewn cysylltiad fel eu bod yn gwybod am ein gwaith o wythnos i wythnos. Mae’n dechrau ymledu – nid yn unig yn y Cymoedd, ond yn bellach i ffwrdd hefyd – rydym wedi cael aelodau misol newydd yn Iwerddon ac America dros y pythefnos diwethaf.

Dyna, os liciwch chi, olwyn gyntaf neu hyd yn oed injan y mudiad. Aelodaeth sy’n creu llif pres sy’n galluogi ni i redeg swyddfa, i redeg ymgyrchoedd, i gynhyrchu llyfrynau, ac i ddenu mwy o aelodau.

Ond fel rydym wedi’i ddweud eisoes, nid yw aelodaeth ynddo’i hun yn ddigon – dydy un olwyn ar ei phen ei hun, neu injan heb olwynion, yn dda i ddim. Mae’n rhaid trosglwyddo grym aelodaeth yn waith go-iawn.

Gwaith cymunedol ydy’r ail olwyn. Rydym wedi bod yn hyrwyddo ymddiriedolaethau tir cymunedol ers peth amser, ac mae nifer o’n haelodau wedi mynd ati i godi ymddiriedolaethau felly yn eu hardaloedd hwythau. Rydym yn gweithio ar becyn gwybodaeth am sut i’w wneud, a pha chymorth sydd ar gael – a rydym wedi gweld bod y syniad yn dechrau ymledu, hyd nes i’r pleidiau gwleidyddol ddechrau ymateb. Yn wir, mae rhan o ddarpar maniffesto Plaid Cymru yn sôn am yr angen am Uned Ymddiriedolaethau Tir Cymunedol yn y Cynulliad, rhywbeth rydym yn ei gefnogi’n gryf.

Hefyd, mae ein gwaith i godi Rhwydwaith Busnes Cymuned gyda goblygiadau pwysig i ni. Mae hyn eisoes yn tynnu pobl busnes i fewn i’n cefnogi ni, a nifer ohonyn nhw wedi datgan na fyddant wedi ystyried bod gwerth trafod efo Cymuned o’r blaen. Mae gwaith hyrwyddo busnesau lleol yn waith mae modd i unrhyw aelod dod yn rhan ohono fo, ac wrth i ni ddatblygu’r rhwydwaith dros y flwyddyn nesaf, byddaf yn cychwyn cynnig cyfrifoldebau penodol i aelodau sydd yn ymddiddori ar yr ochr yna.

Mae gwaith cymuned llwyddiannus yn ei dro yn helpu cryfhau’r olwyn nesaf, sef gweithredoedd a lobïo. O dynnu’r hen gwyn wirion bod Cymuned ‘ond yn dweud ‘Na!’’ wrth bethau, rydym yn cryfhau ein dadleuon yn sylweddol. Dydy Cymuned ddim yn ymwrthod â datblygiadau economaidd – dim o gwbl. Rydym yn mynnu eu bod yn fuddiol i’r gymuned leol a’r iaith Gymraeg, ac yn mynd ati i ddangos sut mae hynny’n medru gweithio.

Y trydydd olwyn, felly – gweithredoedd a lobïo. Dyma lle bydd datblygiadau mwyaf y flwyddyn i ddod. Rydym wedi bod yn lobïo ar lefel y Cynulliad yn ddiweddar, a bydd y Pwyllgor Gwaith yn dal i wneud hynny, ond rydym hefyd wedi bod yn lobïo’n dra lwyddiannus ar lefel y Cyngor Sir. Roedd Marina Pwllheli yn un o fuddugoliaethau mwyaf Cymuned hyd yn hyn, ac mae’n dangos yn glir i ni bod mwy o gyfle i ni ddylanwadu ar gynghorwyr lleol, sydd yn byw yn ein mysg, nag ar wleidyddion pell i ffwrdd ym Mae Caerdydd.

Byddai hyn ynddo’i hun efallai yn achos ocheneidio, ond am un peth syfrdanol o bwysig. Yn nwylo cynghorau siroedd Cymru y mae rhai o’r penderfyniadau pwysicaf oll ynglŷn â dyfodol yr iaith Gymraeg a’n cymunedau Cymraeg. Cynghorau Sir sy’n penderfynu ar faterion cynllunio, cynghorau sir sydd yn un o gyflogwyr mwyaf bob sir, yn enwedig yn y Fro Gymraeg, cynghorau sir sydd yn gosod yr agenda addysg, a chyngorau sir sydd yn gosod yr agenda arwyddion.

Mae rhai sylwebyddion gwleidyddol wedi cyhuddo Cymuned, dros y ddwy flynedd ddiwethaf, o fod ‘heb strategaeth’.

Waeth i ni gyfaddef, ar adegau maen nhw wedi bod yn berffaith gywir.

Rydym wedi bod yn lobïo ar lefel y Cynulliad ynglŷn â’r Fro Gymraeg, ond anodd ydy cael sylw i hynny, ac ar lefel lleol, rydym wedi tueddu i ymateb i bynciau llosg yn hytrach na gosod yr agenda ein hunain. O heddiw allan, mae hynny yn newid.

Wrth lawnsio’r llyfryn ‘Cymreigio’r Cyngor – Gwersi Gwynedd a Dyfodol Ceredigion’ yn Aberaeron wythnos i nos Iau diwethaf, wnaethon ni ddatgan yn glir ein bwriad i godi ymgyrch newydd yng Ngheredigion – ymgyrch i gymreigio gweinyddiaeth y Cyngor Sir, trwy fynnu iddynt arddel polisi iaith Gwynedd. Byddwn yn gweithio i godi Pwyllgor Ymgyrch yng Ngheredigion dros y chwe mis nesaf, ac i barhau i ddatblygu’r cydweithio sydd wedi bod rhyngddom ni a’r Gymdeithas a’r Blaid ar hyn eisoes. Dyna ymgyrch sirol cyntaf.

Rydym wedi cychwyn sôn yng Ngwynedd am yr angen i gael hyd o ateb syml, clir i’r problem tai. Mae gwaith darparu tai fforddiadwy yn bwysig, ond yn erbyn holl rym y farchnad agored, mae’n edrych yn rhy fach o lawer. Rwan, mae gennon ni batrwm i’w osod – penderfyniad Parc Cenedlaethol Swydd Efrog i ganiatau tai newydd ar gyfer pobl leol yn unig. Dyma’r ateb sydd wedi bod angen – heb gau neb allan, gan fod y stoc bresennol yn dal i fod ar gael, mae’n creu marchnad dai leol gynaladwy sydd angen bod yn fforddiadwy i bobl leol – oherwydd fel arall, ni fyddai modd i werthu’r tai! Rydym wedi cael digon o wirfoddolwyr eisoes i osod Pwyllgor Ymgyrch yng Ngwynedd er mwyn gofyn i’r Cyngor fabwysiadu hyn.

Rydym hefyd gyda digon o wirfoddolwyr yn Sir Gâr i gychwyn Pwyllgor Ymgyrch yn y fan yna, gyda’r bwriad o bwyso am yr un polisi tai a’r hyn rydym yn gofyn amdano yng Ngwynedd, ac hefyd i wrthwynebu’r pibell nwy arfaethedig sydd yn gorfodi llawer iawn o bobl leol i werthu eu tiroedd er mwyn pibell sydd yn mynd â chant y cant o’r nwy yn syth i Loegr, heb ddod ag unrhyw fuddion i Gymru o gwbl.

Ydych chi’n gweld y patrwm? Ymgyrchoedd lleol yn siroedd y Fro Gymraeg sydd yn cyfrannu’n uniongyrchol at adeiladu’r Fro Gymraeg o’r tu fewn. Byddwn yn dal ati i lobïo ar lefel y Cynulliad, i ddatblygu’r syniad gwleidyddol bod pleidleisiau ar gael i’r rhai hynny bydd yn warchod ein cymuned Cymraeg, ond bydd y gwaith lleol, yr ymgyrchoedd fesul sir, yn mynd ati rwan hyn i greu’r Fro mewn ffordd real.

Rydym hefyd yn awyddus, unwaith byddwn wedi sefydlu’r Ymgyrchoedd rwyf newydd gyfeirio atyn nhw, i godi ymgyrch addysg yn y Fro. Dim i alw am addysg Gymraeg – mae eraill yn gwneud hynny. Rydym ni isio pwysleisio effaith niweidiol, annerbyniol ysgolion cyfrwng Saesneg yn y Fro Gymraeg – hynny yw, ysgolion sydd yn cynnwys disgyblion o gymunedau Cymraeg (sef, wrth gwrs, cymunedau dwyieithog yn nhermau consensws hyfryd y Blaid Lafur) ond yn methu eu darparu ar sgiliau ieithyddol angenrheidiol iddynt chwarae rhan cyflawn yn eu cymunedau. Mae angen rhoi stop ar hyn – mae Ysgol Ffriars ym Mangor ac Ysgol Penglais yn Aberystwyth nid yn unig yn gwadu etifeddiaeth naturiol i blant y Fro Gymraeg, maent yn creu rhwyg anghyfiawn a pheryglus mewn cymdeithas.

Tri ymgyrch ar gyfer pedwar sir? Neu fwy, os bydd modd (fel sydd yn edrych yn addawol) cychwyn Pwyllgor Ymgyrch yn sir Ddinbych. Tri ymgyrch mewn pum sir, felly – a phob un ohonyn nhw yn enilladwy. Byddaf yn dod yn ôl mewn munud i rai datblygiadau strwythurol eraill, ond dyna i bob pwrpas ydy’r strategaeth rydym eisiau ei godi ar gefn y gwaith datblygu mewnol sydd bellach wedi’i cwblhau.

Y pedwerydd olwyn, wedyn, ydy delio gyda’r Wasg. Dyna lle roedd ein llwyddiannau mwyaf yn y dyddiau cynnar – roedd gennon ni aelodau hynod ddawnus yn y maes, roedd gennon ni dwf eithriadol o aelodau a syniadau i’w rhannu, ac am ddwy flynedd roedd enw Cymuned i’w weld ym mhob man. Ond ciliodd y gweithredoedd, aeth niferoedd yn y ralïau i lawr, ac ym mhen hir a hwyr daeth y Wasg i sylweddoli hynny. Dyna lle ydym ni hyd heddiw – mae’r Wasg wedi penderfynu bod Cymuned ddim bellach yn ‘stori’.

Ond pan bydd y tair olwyn arall yn troi, ni fydd dewis ond i’r pedwerydd gychwyn eto. Ni fyddwn yn ceisio sylw ar gefn syniad neu ddatganiad, waeth mor gywrain – byddwn yn mynnu sylw ar gefn gwaith llwyddiannus, poblogaidd, amlwg, ar gefn ymgyrchoedd bydd yn gwneud gwahaniaeth mesuradwy i ddyfodol ein cymunedau Cymraeg. Ymgyrchoedd bydd yn creu dyfodol i ni, a’n plant, a phlant ein plant.

Dw i wedi sôn am nifer o bethau newydd – cylchebostiau, gwefannau aelodaeth, sticeri, Pwyllgorau Ymgyrch – ond mae un peth newydd arall i’w grybwyll. Mae’n bosib bod rhai ohonoch chi wedi edrych ar y patrwm o wefannau aelodaeth, cylchebostiau, sticeri, aelodaeth, Pwyllgorau Ymgyrch, y Pwyllgor Gwaith, ac yn gweld rhyw fath o ystol ynddo fo – a dyna beth ydy’r bwriad. Ond mae un ffon ynddo fo ar goll – rhwng aelodau newydd a’r Pwyllgorau Ymgyrch. Dyna pam byddwn yn cychwyn stondinau gwybodaeth ym mhob man lle bydd modd.

Bydd y stondinau yn tynnu sylw at y gwefannau aelodaeth, yn gofyn i bobl lofnodi’r ddeiseb priodol lleol, yn gwerthu crysau-T a bathodynau’r mudiad, ac wrth gwrs yn dosbarthu ffurflenni ymaelodi. Ni fyddant yn creu unrhyw dyndra, fel roedd y picedi weithiau’n medru ei wneud, a ni fydd angen niferoedd mawr i’w rhedeg ‘chwaith. Rydym yn awyddus bod neb yn gwneud mwy nag un bore dydd Sadwrn y mis – ond os bydd tîm o bedwar yn rhedeg stondin gwybodaeth unwaith y mis, bydd rhan o’u cyfrifoldebau i ddenu pobl eraill i wneud yr un peth. Unwaith bydd wyth ar gael, bydd y stondin ar gael pob yn ail wythnos – ac yn y blaen. Dim ond 16 o bobl sydd angen er mwyn cael stondin ar strydoedd eich tref lleol pob dydd Sadwrn.

Bydd y Pwyllgorau Ymgyrch wedyn yn gwneud y gwaith o lythyru’r Cyngor a’r Wasg, trefnu styntiau achlysurol i dynnu sylw at yr ymgyrch lleol, a threfnu noson gymdeithasol unwaith bob tri mis ar gyfer pawb sydd yn helpu gyda’r stondinau a’r pwyllgorau, er mwyn cryfhau’r rhwydweithiau naturiol cymunedol sydd yn tyfu allan o weithio ar y cyd gyda phobl eraill sydd yn benederfynol o greu dyfodol gwell i ni gyd.

Dyna, felly, ydy’r ystol llawn – i feddwl amdani trwy lygaid rhywun newydd i’r mudiad, bydd o neu hi yn gweld sticer neu faner yn rhywle, yn mynd at wefan, yn tanysgrifio i gylchebost. Wedyn, bydd o neu hi yn penderfynu cynnig gosod sticeri, ac wedyn yn penderfynu ymaelodi. Unwaith bydd o neu hi wedi ymaelodi, bydd yn derbyn gwahoddiad i helpu gyda’r stondin gwybodaeth lleol, a thrwy hynny dod i nabod gwirfoddolwyr eraill, gan gynnwys aelodau’r Pwyllgor Ymgyrch. Ym mhen amser, ni fydd yn edrych yn ddychrynllyd iddi hi neu iddo fo gynnig helpu ar y Pwyllgor Ymgyrch – ac o fagu profiad yn y fan hwnnw, ni fydd y cam ymlaen i’r Pwyllgor Gwaith yn edrych mor fawr ag y mae hi heddiw.

Dyna’r perianwaith rydym yn ei greu. Dyna’r injan, dyna’r strwythur bydd yn gwthio’r mudiad, ac ymgyrchoedd y mudiad, yn eu blaenau. A dyna, gobeithio, ydy’r strwythur bod lle i bob un ohonoch chi gael hyd o rôl rhywle ynddo fo – boed fel stondinwyr, sticerwyr, llythyrwyr, aelodau’r Pwyllgor Ymgyrch, neu aelodau’r Pwyllgor Gwaith. Mae’r cerbyd yn barod – mae’n aros amdanoch chi. Chi ydy’r rhai sydd angen ei ddreifio.

Fel mae rhai ohonoch chi yn gwybod, dydw i ddim yn un mawr am siarad rhamantus a theimladol – mae well gen i bob tro weld yn union beth sydd angen ei wneud, yn union beth dw i’n medru ei wneud heddiw er mwyn creu gwell yfory. Rhoi poster i fyny, sgwennu llythyr, trefnu gweithredoedd, dyna beth dw i’n licio ei wneud.

Ond os ga i, dw i am ofyn i chi am eiliad godi uwchben manylion y perianwaith a meddwl am gyfanrwydd y strategaeth yma. Dw i am ofyn i chi ddychmygu bod y cloc wedi symud ymlaen pum mlynedd, neu ddeng mlynedd, a bod ni wedi llwyddo gyda’r tri ymgyrch yn y pum sir. Ym Môn, Gwynedd, Ceredigion, Sir Gâr, Dinbych – Duw, waeth i ni daflu Conwy i fewn ddim – ym mhob un mae gweinyddiaeth Gymraeg yn y sector cyhoeddus, ym mhob un mae marchnad dai fforddiadwy i bobl leol yn unig, ym mhob un mae’r ysgolion i gyd yn creu dinasyddion dwyieithog llawn.

Dychmygwch ddreifio o gwmpas y siroedd hynny, ar y llonydd dan ni’n nabod cystal heddiw – efallai y byddai rhai o’r cynghorau Cymraeg yna wedi cychwyn codi arwyddion uniaith Cymraeg, rhywbeth arall hoffem ofyn amdano. Ym mhob man, mi welwch chi Gymry Cymraeg gyda gwaith safonol, gyda thai yn eu cymunedau, a’r plant ym mhob ysgol yn parablu yn y Gymraeg.

Oni fyddai hynny yn Fro Gymraeg? Oni fyddai hynny’n gynsail real i Gymru ddwyieithog?

Nid oes angen aros i’r Cynulliad. Nid oes angen newid y Blaid Lafur. Mae’r atebion ar lefel y cynghorau sir, ac mae ein llwyddiannau mwyaf ni wedi bod ar lefel y cynghorau sir. Mae’r dyfodol newydd yno yn cychwyn yn fan hyn, rwan hyn – mae modd i ni ei greu.

Ond er mwyn hynny, er mwyn gwireddu’r dyfodol hardd rydym newydd ei ddychmygu, rhaid am waith. Yn benodol, rhaid i bob un ohonoch chi benderfynu ar ddau beth – lle yn y patrwm rydych yn medru cyfrannu, a sut ewch chi ati i genhadu er mwyn i ni lenwi’r cerbyd yma a’i droi yn fws, yn drên, yn llong anferth aiff â ni’r holl ffordd i’r Fro Gymraeg.

Mae aelodau’r Pwyllgor Gwaith eisoes wedi herio ei gilydd yn hyn o beth – gwaith eleni ydy cenhadu. Mae’r perianwaith yn barod – dim ond ei lenwi sydd angen. Mae’r Pwyllgor Gwaith wedi derbyn y cyfrifoldeb arnyn nhw i ysgogi pobl eraill i helpu creu’r Pwyllgorau Ymgyrch – rwan, os byddwch chi gyd yn ymateb i’r her i genhadu dros Gymuned eleni, i gael hyd o stondinwyr, i gael hyd o aelodau’r Pwyllgor Gwaith, i hyrwyddo’r gwefannau, ac i benderfynu os byddwch chi’n helpu gyda sticeri, stondinau, eich Pwyllgor Ymgyrch lleol neu’r Pwyllgor Gwaith…

Os byddwch chi yn ymateb i’r her yna, ym mhen blwyddyn byddwn ni gyd yn medru gweld bod y car yma yn symud, yn gynt ac yn gynt, i lawer y lôn tuag at y Fro. Dw i’n erfyn arnoch chi i ymateb i’r her, a hynny am resymau cwbl, cwbl hunanol. Yn syml iawn, dw i’n ysu cael byw yn y Fro Gymraeg. Dw i’n ysu cael gwybod y ga i fagu teulu bydd yn siarad Cymraeg, bydd yn medru fforddio tai yn ein cymuned fach ni, bydd yn medru derbyn y Gymraeg yn etifeddiaeth amhrisiadwy yn eu dwylo nhw. Dw i wedi crwydro’r byd trwy gydol fy mywyd, yn chwilio am rywle – yn chwilio am gartref. Dw i’n gwybod rwan lle mae’r cartref yna – a dw i’n mor agos at ei chyrraedd nes i’n nghalon i waedu. Yn y Fro Gymraeg y mae fy nghartref i.

Dewch. Ymatebwch i’r her. Gwirfoddolwch i’r stondinau a’r pwyllgorau ymgyrch. Cenhadwch.

[I gynnig help llaw gyda gwaith Cymuned, e-bostiwch cymuned[at]cymuned.org.]

a gyhoeddwyd 23ain Hydref 2004 ym Machynlleth, Powys:

Rhagymadrodd

Yn gymaint â bod pob bod dynol yn gydradd a chyfwerth;

Yn gymaint â bod amrywiaeth fawr a chyfoethog o fewn y ddynoliaeth o ran iaith, diwylliant a chenedligrwydd; a bod pob iaith, diwylliant a chenedl yn y byd yn gydradd a chyfwerth;

Yn gymaint â bod gan bob cenedl, boed fach neu fawr, yr hawl i fodoli yn ei phriod gymunedau a thiriogaethau, heb orfod dioddef gwladychu; ac nad oes gan yr un genedl hawl i wladychu cymunedau na thir cenedl arall;

Yn gymaint â bod hiliaeth (sef gorthrwm ar sail hil, hynny yw nodweddion corfforol, yn hytrach nag neu’n ogystal ag ar sail cenedl, iaith neu ddiwylliant) yn gyfangwbl wrthun;

Yn gymaint â bod gwladychu (sef yr hyn a geir pan fo ymfudwyr yn gwrthod integreiddio i wlad newydd, ond yn hytrach yn gorfodi eu hiaith, eu diwylliant a’u hunaniaeth eu hunain ar y wlad y maent yn ymfudo iddi, gan gymathu’r brodorion a/neu gael ymadael â nhw) yn ffurf ar ladrad ac felly yn drosedd, ac yn ffurf ar hiliaeth (sef hiliaeth wladychol) am fod gwladychiaeth a hiliaeth yn annatod ynghlwm wrth ei gilydd, yn hanesyddol ac o hyd heddiw;

Yn gymaint â bod llawer o ieithoedd, diwylliannau a chenhedloedd cynhenid y byd mewn perygl o gael eu dileu (‘cenedl-laddiad’) ac eraill eisoes wedi’u dileu, a hynny yn bennaf oherwydd gwladychu a hiliaeth wladychol;

Yn gymaint â bod y broses hon yn fygythiad i etifeddiaeth gyffredin y ddynoliaeth gyfan yn ogystal â chenhedloedd unigol, ac felly yn drosedd yn erbyn y ddynoliaeth;

Yn gymaint â bod y Gymraeg a’i rhiant, y Frythoneg, yn ieithoedd cynhenid Cymru ers oddeutu 2,500 o flynyddoedd, ond mai yn y Fro Gymraeg yn unig y mae’r Gymraeg yn parhau’n iaith gymunedol bellach;

Yn gymaint â bod y Fro Gymraeg, ei chymunedau, ei hiaith a’i diwylliant bellach yn wynebu difodiant a chenedl-laddiad oherwydd gwladychu ac oherwydd colli llawer o’i phoblogaeth gynhenid, yn yr un modd â llawer o bobloedd cynhenid eraill y byd;

Yn gymaint â bod datganiadau’r Cenhedloedd Unedig a Chyngor Ewrop yn cyndabod hawl pobloedd cynhenid i beidio â dioddef cenedl-laddiad, i gadw eu tiroedd traddodiadol a’u hunaniaeth, ac i gael eu hamddiffyn gan eu llywodraethau; a bod yr hawliau hynny yn rhan annatod o’r drefn ryngwladol er diogelu hawliau dynol;

Yn awr, gan hynny,

Yr ydym yn ddwys ac yn ddifrifol yn cyhoeddi’r datganiad a ganlyn:

Erthygl 1 – Y mae’r Fro Gymraeg yn bodoli fel rhanbarth ac ardaloedd neilltuol o Gymru, sef y rhannau o diriogaeth droddodiadol cenedl y Cymry lle y mae mwyafrif y boblogaeth gynhenid a thraean neu fwy o’r boblogaeth gyfan yn medru siarad a deall Cymraeg.

Erthygl 2 – Yr ydym yn llwyr gefnogol i bob ymdrech i adfer a phoblogeiddio’r Gymraeg yn rhanbarthoedd eraill Cymru (ac hefyd yn gefnogol i ddiwylliant Cymreig y rhanbarthoedd hynny a fynegir trwy gyfrwng y Saesneg neu ieithoedd eraill) ond yn credu bod parhad y Fro Gymraeg yn anhepgor er mwyn sicrhau parhad a datblygiad y Gymraeg yng ngweddill Cymru ac fel iaith genedlaethol, ynghyd â pharhad Cymru fel cenedl.

Erthygl 3 – Y mae gan bobl y Fro Gymraeg hawl i’w chadw fel rhanbarth ac ardaloedd lle y mae’r Gymraeg yn briod iaith, lle y bydd y Gymraeg yn iaith swyddogol, yn iaith naturiol y gymuned, yn brif iaith gweinyddiaeth a masnach a phob agwedd arall ar fywyd, ac yn iaith gyffredin ymhlith mewnfudwyr a rhwng mewnfudwyr a brodorion; ac y mae ganddynt hawl i beidio â dioddef gwladychu na cholli’r boblogaeth gynhenid.

Erthygl 4 – Y mae gan bobl y Fro Gymraeg (yn cynnwys y bobl gynhenid hynny sy’n ddi-Gymraeg) hawl i gyfiawnder cymdeithasol, gan gynnwys cartrefi, gwaith a chynhaliaeth, ynghyd ag addysg a gwasanaethau eraill trwy gyfrwng y Gymraeg, a hynny mewn cymunedau Cymraeg eu hiaith.

Erthygl 5 – Y mae ‘Mewnfudo Normal’ (sef yr hyn a geir pan fo ymfudwyr o unrhyw darddiad, tras neu hil yn parchu iaith, diwylliant a hunaniaeth y Fro Gymraeg, yn dysgu ac yn defnyddio’r Gymraeg ac yn integreiddio i’r gymdeithas ar y sail honno) yn gwbl dderbyniol yn y Fro Gymraeg, ac yn gallu cyfoethogi ymhellach ein cymdeithas Gymraeg aml-hiliol a chynhwysol.

Erthygl 6 – Nid oes gan neb hawl i wladychu’r Fro Gymraeg, ai o fwriad ai’n anfwriadol. Y mae’r fath wladychu yn weithred wladychol-hilio ac yn drosedd, ac felly hefyd anogaeth neu gefnogaeth i wladychu. Y mae gwadu, gwrthwynebu neu danseilio bodolaeth y Fro Gymraeg a’i chymunedau hefyd yn weithredoedd gwladychol-hiliol.

Erthygl 7 – Y mae gan drigolion y Fro Gymraeg hawl moesol i wrthwynebu gwladychu a cholli ei phoblogaeth gynhenid, ac i wrthwynebu polisïau a gweithredoedd sy’n hybu’r pethau hyn. Y mae’r gwrthwynebiad hwn yn gyd-gefnogol â phobloedd cynhenid eraill drwy’r byd sydd yn dioddef oherwydd hiliaeth wladychol. Nid gwrthdrawiad rhwng cenhedloedd mo hyn, ond yn hytrach rhwng dwy ideoleg, sef gwladychiaeth hiliol ar y naill law a gwrth-wladychiaeth/gwrth-hiliaeth ar y llaw arall.

Erthygl 8 – Yr ydym yn gwrthwynebu’n llwyr bob ffurf ar hiliaeth; yn datgan bod pob bod dynol yn gydradd ac yn gyfwerth, beth bynnag fo’i hil a’i nodweddion corfforol; ac yn datgan bod y Fro Gymraeg yn rhanbarth ac ardaloedd aml-hiliol a chynhwysol, a’r Gymraeg yn briod iaith iddi.

Erthygl 9 – Yr ydym yn datgan ei bod yn gyfrifoldeb ar bawb yng Nghymru i wneud yr hyn sydd o fewn ei g/allu i sicrhau parhad y Fro Gymraeg a’i chymunedau.

Erthygl 10 – Yr ydym yn mynnu y dylai Llywodraeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru, Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, yr Undeb Ewropeaidd a phob corff perthnasol arall gefnogi’r datganiad hwn, cydnabod bodolaeth y Fro Gymraeg a’i hawl i barhau, derbyn eu cyfrifoldeb moesol i’w diogelu, a gweithredu’n briodol er mwyn cyflawni’r cyfrifoldeb hwnnw.

Ddiwedd Mai 2002, fe wnaeth Jerry Hunter o Benygroes gyflwyno tystiolaeth ar lafar ac yn ysgrifenedig i Weithgor Lleiafrifoedd y Cenhedloedd Unedig. Fe gafodd y dystiolaeth wrandawiad teg a dywedodd Cadeirydd y Gweithgor ei bod o bwys i’r gymuned ryngwladol. Roedd sefyllfa yn bodoli, meddai, lle roedd “rhai pobl yn medru fforddio dau neu dri thy, ac eraill heb ddim” ac roedd gan yr holl bwnc o fewnfudo “arwyddocâd neilltuol ar gyfer dadfeiliad cymunedau ieithyddol”.

Submission by Cymuned
The Commission on Human Rights
Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Human Rights
Fifty-fourth session
Working Group on Minorities
Eighth Session
27-31 May 2002

Geneva, May 27/31, 2002

Thank you Mr. Chairman and Members of the Working Group.

My name is Jerry Hunter. I am a citizen of the United States of America, and a former lecturer at Harvard University. I currently lecture in Welsh at the University of Wales, and I represent the NGO Cymuned, a group which campaigns on behalf of the Welsh-speaking minority of Wales in the United Kingdom.

Introduction

I would like to draw your attention to the problems faced by the Welsh-speaking
minority of Wales and the fact that one of the most fundamental rights of Welsh-speaking communities is being threatened: the right to exist and the right to continue to exist.

Welsh speakers have been oppressed in a variety of ways since the conquest of Wales in the late middle ages, including the legislative relegation of the language to a secondary status within Wales and the practice of the ‘Welsh not’ in the 19th century, which led to beating children for speaking their native tongue in school. The discrimination was less brutal and obvious during the 20th century, and the U.K. Government made some legislative amends by passing Welsh Language Acts in 1967 and 1993 which removed some of the official stigma formerly placed upon the language. However, the weight of past centuries’ injustices and a failure to make this minority language truly equal in all spheres of Welsh life has meant that the language continued to decline. A little over 500,000 people speak Welsh today, or about 18% of the three million people who live in Wales. As Wales is part of the United Kingdom,
and as the total population of the U.K. is now estimated at around 60 million people, it will be seen that those who speak Welsh constitute a very small minority within the greater state in which they live, being less than 1% of the entire population of the United Kingdom. A combination of social and economic factors, aided and abetted by governmental inaction and a lack of political will, is now threatening to destroy this linguistic minority completely.

Welsh is being undermined as a community language by three factors: an outward migration forced by poor economic conditions; an in-ward migration of people who do not speak Welsh; the failure of the vast majority of inmigrants to learn the language. The negative pressures brought to bear upon Welsh as a community language during the past decades can be graphically demonstrated by referring to the geographical area of Wales with a Welshspeaking population of 80% or more. In 1961, 36.8% of the geographical area of Wales reached this mark. By 1971, this had declined to 27.4%. And by 1981, this had gone down to only 9.7%. Subsequent statistics and analyses show that a similar decline continues. If the combination of negative factors
which are now arrayed against these communities is not addressed and checked, then it is believed that Welsh as a living community language will be exterminated.

And there is every reason to believe that the destruction of Welsh as a community language will lead to ultimate and total destruction of this minority language. Perhaps the leading expert on invigorating minority languages, Joshua Fishman, has made it clear that a language must be kept alive at community level in order to survive:

‘Instead of being the language of linguistically isolated families [the minority language] must also become the language of interfamily interaction, of interaction with playmates, neighbors, friends and acquaintances. Via demographic concentration, those who [...] are organized only on an individual family basis strive to attain an even higher form of social organization: beginning with family they attain community.’

It is exactly this demographic concentration which is being undermined in traditionally Welsh-speaking communities today. In discussing native American languages, James Crawford notes several `social changes’ and `dislocations’ which can undermine these minority languages, and at the top of his list he places: `Demographic factors [:] In- and out-migration.’ He states safe-guarding community space as a crucial factor in ensuring a language’s survival, noting the specific example of California, `a state that [...] refused to establish [...] space for language communities to regroup’, a neglect with serious consequences: `It is no coincidence that indigenous tongues in California are among the most endangered in the U.S.A.’ In short, all research indicates that minority languages must be able to live at the community level in order to survive.

Statistics clearly show that Welsh as a community language is being undermined. One of the indigenous languages of the United Kingdom is being threatened with extinction, and thus the multinational, multicultural and multilingual society of the United Kingdom is being threatened. Moreover, the minority of people who speak Welsh as their first language are being denied the right to continue as a distinct cultural and linguistic group.

The United Nations Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, states in the Article One, Clause One, that:

“States shall protect the existence of the national or ethnic, cultural, religious and linguistic identity of minorities within their respective territories and shall encourage conditions for the promotion of that identity.” And in Clause Two, it adds that: “States shall adopt appropriate legislative and other measures to achieve these ends.” Given the obvious lessons to be learned from statistics regarding the condition of Welsh as a community language, it is clear that the Welsh Assembly Government in Cardiff and the U.K. Government in London are not acting in full accordance with Article 1 of the Declaration.

Instead of using appropriate legislative and other measures to encourage and nurture this minority community, the Welsh and United Kingdom governments are allowing a combination of social and economic factors to erode the language and deny Welsh-speakers their fundamental right to continue to exist as a distinct group within a multinational, multicultural and multilingual United Kingdom.

Furthermore, Article 27 of The International Covenant on Civil and Political Rights states that `linguistic minorities [...] shall not be denied the right, in community with the other members of their group, to enjoy their own culture [...] or to use their own language.’ As the facts provided by official surveys such as the census clearly show that Welsh is being undermined as a community language, it must be said that politicians in Wales and the United Kingdom are ignoring the responsibility placed upon them by Article 27 of the International Covenant.

An Analyses of the Problems

1) outward migration

Welsh-speaking communities are economically disadvantaged. They constitute some of the poorest parts of the United Kingdom, and, indeed, some of the poorest parts of Western Europe. In addition, statistics also demonstrate what academics define as the `cultural divide in the workplace’, with Welsh speakers tending to occupy lower-paid jobs, especially in the private sector. Census figures also show that people who don’t speak Welsh (and who moved into these areas) are proportionally over-represented in professional, supervisory and managerial employment categories, while Welsh speakers are over-represented in the unskilled and semi-skilled categories. This means that many Welsh speakers can not stay in their communities and are forced to seek employment elsewhere.

2) inward migration

Wales is a very beautiful country and it thus draws a great number of people seeking to enjoy its mountains, sea coasts and rural landscapes. This is a clear example of rural in-migration, a phenomenon which has been acknowledged in a report commissioned by the European Commission.

Many of these `life-style immigrants’ who move into rural Wales come from much wealthier areas and much more privileged economic backgrounds in England; as a result, the prices of local houses are out of proportion to the local economy, and local people are priced out of the houses in their own communities. This increases the pressure on Welsh speakers to leave their communities.

In addition to forcing young Welsh speakers out of their own communities by economic means, this in-migration has another negative effect on the minority language in that very few in-migrants actually learn Welsh. In a recent survey, 66% of non-Welsh speaking in-migrants to Welsh-speaking communities said they did not feel inclined to learn the language. Statistics regarding language classes show an even more disheartening picture: one recent study showed that in the old county of Dyfed, only 1.7% of the non-Welsh speaking population were registered on Welsh courses. Studies also suggest that, out of that small 1.7%, about 90% will not follow through and continue the language course.

In addition to placing the indigenous population of Welsh-speaking communities at an economic disadvantage, this rural in-migration is overwhelmingly constituted by individuals who can’t or won’t attempt to learn Welsh. As a result, this minority language is being undermined and Welshspeakers are being increasingly denied the right to use their language in their own communities. History has witnessed the forced movement of peoples used as a weapon to undermined minority cultures. Rather than being a governmental-lead movement of peoples, what we are seeing in Wales today is a demographic shift allowed by the government’s refusal to regulate the housing market. Unfettered capitalism is thus allowing this movement of
peoples to destroy Welsh as a community language.

Dr. Michael Krauss, former president of `The Society for the study of the Indigenous Languages of the Americas’ and director of `The Alaska native Language Center’ has described this kind of lack of political will as `brutishly [...] allowing “survival of the fittest” to prevail over human rights in this manner, even though as human beings we are also supposed to be endowed with reason and the ability to control our impulses and plan rationally for the future.’ In other words, the government is `brutishly allowing’ wealthy individuals and businesses who are not part of the minority community to exercise their economic might to the detriment of that fragile minority
community.

The general principle of intervening in the free market for moral reasons is well established in the realm of ecology. It has long been recognized that economic and industrial forces must be regulated in order to protect threatened ecosystems and thus preserve the natural wealth of the world. The sociologist C. Wright Mills has described the `higher immorality’ which places economic power and advantage above fundamental moral concerns, noting that this kind of attitude becomes institutionalized as an `organized irresponsibility’. The same holds true for preserving the cultural wealth of the world and protecting threatened linguistic minorities like the Welsh-speaking communities of Wales. Allowing economic might to rule the housing market in Wales is an example of this `higher immorality’, and allowing this situation to continue to undermine a minority language is a kind of `organized irresponsibility’ which should be rectified by adopting legislative measures. It is clear that, in order to act in the spirit of The United Nations Declaration on the Rights of Persons Belonging to National or Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, the government must `encourage conditions for the promotion’ of the Welsh language and intervene in the housing market by adopting `appropriate legislative and other measures’.

There are plenty of precedents for this kind of positive intervention. For example, Finland’s Swedish-speaking minority community on the island of Aland is protected by the kind of legislative measures we would like to see enacted in Wales. And in England, even though no threatened linguistic minority is at risk, the Lake District National Park Authority has intervened in the housing market in order to protect the integrity of the local traditional community.

In other words, in calling for legislative measures which would restrict the housing market and protect Welsh as a minority language, we are calling for action in keeping with Article One of the Declaration, and we are only asking for the kind of steps which have already been taken elsewhere. Some local authorities in Wales the
Pembroke Coast National Park Authority, the Snowdonia National Park Authority and Gwynedd County Council have taken steps in this general direction, but positive pressure must be placed upon the Welsh Assembly Government in Cardiff in order to ensure that these local attempts at generating positive legislation are supported on the national level.

Welsh-speakers are not being threatened with the kind of violent aggression which has been aimed at other minority groups around the world in recent years. They belong to a minority which exists peacefully under the rule of a democratically elected government. Indeed, Welsh has been held up as a positive example of how a minority language can thrive in the modern world. However, the sad reality is that this potentially positive example for the rest of the world is in fact in danger of disappearing forever from the face of the world. If the Welsh Assembly Government and the U.K. Government can not be motivated to address the problems facing Welsh today, then it will disappear as a living community language.

The disappearance of Welsh-speaking communities shows that a minority community in a developed, democratic country can be pushed to the brink of extinction by governmental refusal to recognize the dangers posed by a freemarket economy to economically week minority communities. If individual economic might is allowed to triumph over the rights of minority communities, then those communities will cease to exist.

1. Enw’r gymdeithas: Gelwir y gymdeithas yn “Cymuned”.

2. Nod:

2.1 Priod waith Cymuned fydd gweithredu dros gymunedau Cymraeg le bynnag y bônt yng Nghymru.

2.2 Bydd Cymuned yn fudiad gwrth-wladychiaethol a gwrth-hiliol: bydd yn parchu pob cenedl, iaith a hil ac yn ystyried pob un yn gydradd; ac yn datgan bod gan bob cenedl yr hawl i fodoli yn ei phriod gymunedau a thiriogaeth, ac nad oes gan yr un genedl hawl i wladychu cymunedau a thir cenedl arall.

2.3 Bydd Cymuned yn ymgyrchu dros:

2.3.1 reoli’r mewnlifiad i’r ardaloedd Cymraeg

2.3.2 atal yr all-lifiad drwy ddarparu swyddi a thai

2.3.3 gymhathu mewnfudwyr yn ieithyddol

2.3.4 sefydlu’r Gymraeg yn brif iaith yr ardaloedd Cymraeg

3. Dulliau:

3.1 Bydd Cymuned yn hyrwyddo ei nod drwy weithgareddau a drefnir gan aelodau Cymuned yn cyfarfod yn ddemocrataidd yn unol â darpariaethau’r cyfansoddiad hwn

4. Aelodaeth:

4.1 Gall unrhyw un fod yn aelod o Cymuned sydd:

4.1.1 wedi llenwi ffurflen ymaelodi a drwy hynny datgan ei fwriad i ymuno â Cymuned

4.1.2 wedi talu’r tâl aelodaeth, fel y’i pennir o bryd i’w gilydd gan y Cyfarfod Blynyddol

4.1.3 yn fodlon hyrwyddo amcanion Cymuned

4.1.4 yn cytuno i ufuddhau i gyfansoddiad a rheolau sefydlog Cymuned

4.1.5 Mae’r gymdeithas yn cadw’r hawl i ddiarddel unrhyw aelod nad yw’n cyflawni’r amodau aelodaeth. Bydd penderfyniad o’r fath yn cael ei wneud gan y Pwyllgor Gwaith yn unol â’r rheolau sefydlog.

5. Cangen

5.1 Haen sylfaenol trefniadaeth Cymuned fydd y Gangen, a fydd yn gyfrifol am weithgaredd Cymuned o fewn ardal weithredu ddiffiniedig.

5.2 I gael ei chydnabod fel Cangen swyddogol o Cymuned, bydd Cangen:

5.2.1 ag o leiaf 10 aelod cyfredol, wedi’u cofnodi gan swyddfa genedlaethol Cymuned

5.2.2 Bydd pob Cangen yn cynnal ei gweithgareddau yn unol â chyfansoddiad a rheolau sefydlog Cymuned.

5.3 Bydd yr ardal ddaearyddol y bydd Cangen yn gweithredu ynddi yn cael ei diffinio gan ei haelodau a’i chytuno gyda’r Pwyllgor Gwaith

5.4 Bydd y penderfyniad terfynol ar ardal gweithgaredd Cangen yn cael ei wneud gan y cyfarfod rheolaidd o holl aelodau Cymuned

5.5 Bydd gan bob Cangen un cynrychiolydd gyda phleidlais ar gyfer pob 10 aelod ar Bwyllgor Sirol sy’n dilyn ffiniau daearyddol y siroedd presennol .

5.6 Bydd raid i bob Cangen benodi Trefnydd a fydd yn gyfrifol am y cysylltiadau rhwng y Gangen a’r pwyllgor gwaith canolog, ac wedyn, yn unol â’r hyn y mae’r Gangen yn ei ddymuno, gellir ethol swyddogion eraill, er enghraifft, Cadeirydd, Ysgrifennydd, Trysorydd

5.7 Ble bo canghennau newydd yn cael eu sefydlu, bydd Cymuned yn ganolog yn gyfrifol am y cysylltiadau rhwng y Gangen a’r canol nes bod trefnydd yn cael ei benodi/phenodi.

5.8 Bydd gan pob Cangen yr hawl i anfon sylwebydd i’r Pwyllgor Gwaith.

6. Pwyllgor Sirol

6.1 Yn yr ardaloedd Cymraeg ffurfir Pwyllgor Sirol sy’n dilyn ffiniau daearyddol y siroedd presennol.

6.2 Bydd cyfarfodydd y Pwyllgor Sirol yn agored i bob aelod o Cymuned.

6.3 Y Canghennau swyddogol o fewn ardal ddiffiniedig y Pwyllgor Sirol fydd gan yr hawl i bleidleisio mewn cyfarfodydd o’r Pwyllgor Sirol – un cynrychiolydd gyda phleidlais ar gyfer pob 10 aelod mewn Cangen.

7. Pwyllgor Gwaith

7.1 Bydd holl aelodau Cymuned yn ethol aelodau i’r Pwyllgor Gwaith unwaith pob blwyddyn yn y Cyfarfod Blynyddol, yn unol â’r rheolau sefydlog. Y Pwyllgor Gwaith fydd yn gyfrifol am:

7.2 gynnal gweithgareddau Cymuned o ddydd i ddydd gan sicrhau y gweithredir penderfyniadau’r aelodau

7.3 datblygu polisïau Cymuned yn fanwl

7.4 gweithredu trefniadaeth a chyllid Cymuned yn genedlaethol

7.5 gweithredu cyflogaeth a chyfeirio staff, yn cynnwys trefniadau ar gyfer ymdrin â chwynion, disgyblu a diswyddo

7.6 paratoi adroddiadau manwl i’r Gynhadledd a fydd yn cyfarfod yn rheolaidd yn unol â’r Rheolau Sefydlog

7.7 Nifer aelodau’r Pwyllgor Gwaith cyfan fydd hyd at 14.

7.8 Bydd gan y Pwyllgor Gwaith yr hawl i gyfethol hyd at 3 aelod ychwanegol, gyda phleidlais, i wasanaethu am dymor penodedig.

8. Y Cyfarfod Blynyddol

8.1 Y Cyfarfod Blynyddol yw prif awdurdod Cymuned ac mae’n gyfrifol am a gymeradwyo polisi Cymuned

8.2 cymeradwyo trefniadaeth Cymuned yn genedlaethol, yn cynnwys ffurfio gweithgorau arbenigol yn ôl yr angen

8.3 ethol y Pwyllgor Gwaith, ar wahân i hyd at 3 aelod cyf-etholedig

8.4 ethol Trysorydd Cenedlaethol a fydd yn cyflwyno adroddiad ariannol i bob cyfarfod o’r Pwyllgor Gwaith

8.5 Bydd y gymdeithas yn cynnal Cyfarfod Blynyddol yn ystod y cyfnod Ebrill – Mehefin bob blwyddyn.

8.6 Bydd y Cyfarfod Blynyddol yn cymeradwyo cyfrifon y gymdeithas yn flynyddol.

8.7 Bydd y Cyfarfod Blynyddol yn pennu Archwiliwr ar gyfer y cyfrifon yn flynyddol.

8.8 Cynhelir Cyfarfod Blynyddol Cymuned yn ystod y cyfnod Ebrill – Mehefin bob blwyddyn.

8.9 Rhoddir rhybudd ysgrifenedig o 21 niwrnod i’r aelodaeth.

8.10 Bydd gan bob aelod bleidlais yn y Cyfarfod Blynyddol a rhaid cael pleidlais mwyafrif syml o’r aelodau a fo’n bresennol ac yn pleidleisio i ddilysu penderfyniadau polisi.

9. Gweithgorau arbenigol

9.1 Bydd y Cyfarfod Blynyddol neu’r Pwyllgor Gwaith yn ffurfio gweithgorau arbenigol, un ai rhai sefydlog neu rai dros dro, yn ôl y gofyn.

9.2 Y Cyfarfod Blynyddol neu’r Pwyllgor Gwaith fydd yn penderfynu cylch gorchwyl pob Gweithgor Arbenigol.

9.3 Bydd y Gweithgorau Arbenigol yn atebol i’r Cyfarfod Blynyddol.

9.4 Tra bo’r gymdeithas yn cyflogi staff bydd un gweithgor arbenigol sefydlog, a elwir y Pwyllgor Swyddfa, yn cyfarfod yn rheolaidd a chyson i gefnogi a goruchwylio gwaith y staff.

9.5 Bydd y Gweithgorau Arbenigol yn cyflwyno adroddiadau i’r Pwyllgor Gwaith eu gweithredu yn unol â phenderfyniadau’r Cyfarfod Blynyddol.

10. Rheolau Sefydlog

10.1 Llunnir a newidir Rheolau Sefydlog Cymuned gan y Cyfarfod Blynyddol, sef prif awdurdod Cymuned.

10.2 Gellir gwella, dileu neu ychwanegu at y Rheolau Sefydlog drwy fwyafrif syml o’r rhai sy’n bresennol ac yn pleidleisio yn y cyfarfod, ar ôl rhoi rhybudd o’r newidiadau arfaethedig i’r holl aelodaeth 21 niwrnod cyn y cyfarfod pryd y cyflwynir cynnig o’r fath.

11. Cyfansoddiad

11.1 Ni ellir newid y Cyfansoddiad hwn ond drwy bleidlais dwy ran o dair o’r cynrychiolwyr a fo’n bresennol ac yn pleidleisio mewn Cyfarfod Arbennig a alwyd i’r pwrpas.

11.2 Bydd y cyfansoddiad hwn yn cael ei adolygu’n ffurfiol yng Nghyfarfod Blynyddol 2003 ac o hynny ymlaen, yn unol â’r cyfansoddiad a’r rheolau sefydlog.

12. Dirwyn y Gymdeithas i ben

12.1 Y Cyfarfod Blynyddol fydd yn penderfynu ar unrhyw gynnig i ddirwyn y gymdeithas i ben.

12.2 Rhaid i gynnig o’r fath gael cefnogaeth o leiaf 10% o aelodau Cymuned cyn iddo gael ei ystyried.

12.3 Bydd penderfyniad o’r fath yn cael ei wneud mewn Cyfarfod Arbennig a elwir i’r pwrpas hwn yn unig.

12.4 Rhaid i unrhyw gynnig i ddirwyn y gymdeithas i ben gael ei hysbysu i’r holl aelodaeth o leiaf 21 niwrnod o flaen llaw cyn dyddiad penodedig Cyfarfod Arbennig.

12.5 Os penderfynir dirwyn y gymdeithas i ben, yna bydd holl asedau Cymuned a fydd yn weddill ar ôl talu pob dyled yn cael eu trosglwyddo i unrhyw fudiad neu sefydliad sy’n rhannu amcanion cyffelyb i Cymuned ac a fydd o ddewis y Cyfarfod Blynyddol.

13. Rheolau Sefydlog

13.1 Diarddel / disgyblu aelodau a staff a threfn gwyno

13.2 Y Pwyllgor Gwaith fydd yn gweithredu trefn ar gyfer disgyblu / diarddel unrhyw aelod neu aelod staff a threfn ymdrin â chwynion.

13.3 Bydd y Pwyllgor Gwaith yn rhannu yn ddau isbwyllgor: Is-bwyllgor Disgyblu/Diarddel/Cwynion, ac Is-bwyllgor Apêl, a fydd yn cael ei gadeirio gan gadeirydd annibynnol os mai materion yn ymwneud â staff a fydd dan sylw.

13.3.1 Ni fydd unrhyw aelod o unrhyw un o’r ddau is-bwyllgor yn cymryd rhan yng ngwaith y llall.

13.3.2 Gall Cangen neu Bwyllgor Sirol wneud cais ffurfiol i’r Pwyllgor Gwaith am wrandawiad disgyblu/diarddel.

13.3.3 Bydd gan y Pwyllgor Gwaith yr hawl i ddechrau achos disgyblu /diarddel.

13.3.4 Bydd yr is-bwyllgorau yn gweithredu yn unol â chanllawiau ymarfer da, gan osod trefn ac amserlen benodedig ar gyfer gwrandawiadau disgyblu/diarddel a gwrandawiadau apêl.

13.3.5 Bydd penderfyniad yr Is-bwyllgor Apêl yn derfynol.

13.3.6 Bydd gan unrhyw aelod y bygythir ei ddiarddel neu’i ddisgyblu yr hawl i wybod natur y cyhuddiadau yn ei erbyn a phwy neu ba rai sy’n dwyn y cyfrwy gyhuddiadau. Bydd hawl ganddo/ganddi hefyd gael gwrandawiad, yng nghwmni cyfaill, ger bron y Pwyllgor Gwaith cyn y gwneir unrhyw benderfyniad.

14. Ethol aelodau i’r Pwyllgor Gwaith

14.1 Bydd aelodau’r Pwyllgor Gwaith yn cael eu hethol bob blwyddyn am gyfnod o 12 mis gan y Cyfarfod Blynyddol

14.2 Anfonir papurau enwebu i’r holl aelodaeth gyda’r rhybudd am y Cyfarfod Blynyddol

14.3 Rhaid cael cynigydd ac eilydd i bob enwebiad, ynghyd â chaniatâd y sawl a enwebir.

14.4 Rhaid dychwelyd yr enwebiadau i’r swyddfa wythnos o flaen llaw’r dyddiad a benodwyd i’r Cyfarfod Blynyddol.

14.5 Bydd y drefn hon yn weithredol o 2003 ymlaen.

15. Cyfarfodydd Arbennig

15.1 Gellir galw Cyfarfod Arbennig o’r aelodau:

15.2 i newid y cyfansoddiad

15.3 i ddirwyn y gymdeithas i ben

15.4 drwy gais o leiaf 10% o’r aelodau yn gwneud cais ysgrifenedig ffurfiol am gyfarfod o’r fath, gan nodi’r rheswm am alw’r cyfarfod

15.5 Rhaid rhoi rhybudd o dair wythnos, o leiaf, i’r aelodaeth am gyfarfod arbennig, ynghyd â’r rhesymau am ei alw.

15.6 Rhaid i unrhyw benderfyniad a wneir mewn Cyfarfod Arbennig gael ei dderbyn gan ddwy ran o dair o’r rhai sy’n bresennol ac yn pleidleisio.

16. Gweithgorau Arbenigol

16.1 Bydd y gymdeithas yn cynnal un gweithgor arbenigol parhaol os cyflogir staff.

16.2 Bydd y gweithgor, a elwir “Y Pwyllgor Swyddfa”, yn cyfarfod yn rheolaidd a dim llai nag unwaith bob chwech wythnos i roi canllawiau, cyngor a chefnogaeth i’r staff parthed eu dyletswyddau a’u gwaith o ddydd i ddydd, ac i roi goruchwyliaeth ffurfiol iddynt.

16.3 Bydd Y Pwyllgor Swyddfa yn adrodd yn rheolaidd i’r Pwyllgor Gwaith am unrhyw faterion yn ymwneud â chyflogaeth y staff.

Tystiolaeth i Bwyllgor Diwylliant y Cynulliad Cenedlaethol

Tystiolaeth gan 71 o unigolion led-led Cymru

Ann Thomas
7 Rhes Bodegroes
Efailnewydd
Pwllheli
Gwynedd

Yr wyf yn byw yn Efailnewydd (rhyw filltir a hanner o Bwllheli) er 1986 mewn teras o ddeg ty (bythynnod bychain). Pan ddois yma gynta roedd 2 o’r bythynnod yn dai haf a’r gweddill yn deuluoedd Cymraeg i gyd. Rwan dim ond tri teulu Cymraeg sydd yma – mae 7 o’r tai yn dai haf. Trwy’r gwyliau haf a’r penwythnosau dim ond y Saesneg sydd i’w chlywed.

Mae yna faes carafanau ar gyrion y pentref, a pan fyddaf adref ar y penwythnosau, ac yn eistedd yn y ty yn ymlacio, byddaf yn gweld a chlywed pobl yn pasio’r ty ac ym mynd i’r siop i nôl eu papurau dyddiol ac ati, a dim ond yr iaith Saesneg fydd i’w chlywed eto.

Run peth pan af i siopa ym Mhwllheli – mae hi fel petawn i yng nghanol Manceinion..
Roedd ffrind i mi yn siop Spar leol yn Abersoch, yn disgwyl i dalu am ei neges ac yn siarad Cymraeg gyda’i ffrind oedd hefyd yn disgwyl, a dyma na Saesnes yn troi atynt ac yn dweud “Do you mind not speaking that stupid language in front of me”.

Rwyf i a’r gwr wedi dechrau hel achau y teulu, ac wrth fynd yn ôl mewn amser (Pen Llyn) rydym wedi ffeindio tai ein hen deidiau ac maent i gyd yn dai haf erbyn rwan.

David Alun Thomas
7 Bodegroes
Efailnewydd
Pwllheli
Gwynedd

1. Rwyf yn byw mewn ty teras o 10 o fythynnod traddodiadol sydd yma ers cyn cof, ac allan o’r 10 dim ond 3 teulu Cymraeg sydd yma – mae’r 7 ty arall yn dai haf, ac yn wag yn amlach na pheidio.

2. Rwyf yn gweithio fel peintiwr ac addurnwr (hunan gyflogedig) ac yn y tair wythnos dwytha bum yn gweithio yn Llithfaen, Llangian a Llangwnadl – yn gwneud gwaith allanol – ac ym mhob un o’r pentrefi yma doedd dim ond lleisiau di-Gymraeg i’w clywed trwy’r dydd – prin dim un gair Cymraeg. Mae tyddynod bach Pen Llyn wedi mynd i gyd, dim ond y ffermwyr sydd ar ôl.

3. Byddaf yn gweld pobl ifanc Cymraeg yn siarad Saesneg gyda’i plant – dwi’n gweld hynna’n gywilyddus achos mi wneith y plant siarad Saesneg efo pawb wedyn.

4. Mae fy mab newydd raddio mewn prifysgol eleni, does dim llawer o obaith iddo gael gwaith ffordd yma.

5. Rwyf wedi clywed fod caniatâd cynllunio a roddwyd yn y 70au i adeiladu tai yn Abersoch yn dal i fodoli.

6. Mae’r ferch yn byw yn Abersoch ac mae yn gas gennyf fynd yno i’w gweld achos rwyf yn teimlo dan fygythiad. Maent yn edrych yn ddigon rhyfedd arnaf achos mae gennyf enw Cymraeg ar y fan, a’r ddraig goch hefyd.

Edrychaf ymlaen i weld Deddfau Newydd yn dod i rym i reoli’r mewnlifiad sydd yn bodoli ym Mhen Llyn, ac i gadw’r iaith yn fyw hefyd.

Dewi Prysor
57 Maesheli
Penparcau
Aberystwyth
Ceredigion

Pwy ddwedodd rhywbryd “pan fydd farw’r Gymraeg yn y Rhondda a Thrawsfynydd y bydd farw drwy Gymru?”

Gadewais Ysgol Bro Hedd Wyn, Trawsfynydd yn 1979. Roedd 128 o blant yn yr ysgol bryd hynny (ysgol gynradd) a dim ond dau ohonynt, brawd a chwaer, oedd yn gorfod cael gwersi arbennig i loywi eu Cymraeg, a hynny am eu bod wedi symud o’r pentref ym more oes i Hong Kong gyda gwaith eu tad, cyn dychwelyd.

Bellach yn ôl arolwg diweddar gan ‘Trawsnewid’ – yr asiantaeth adfywio yn y pentref, dim ond 75% o drigolion y pentref sy’n siarad Cymraeg. Ugain mlynedd, mwy neu lai; beth am y deng mlynedd nesaf?

Mae Trawsfynydd yn enghraifft diddorol. Pan fu’r Atomfa’n cael ei hadeiladu, bu i weithwyr fudo i’r ardal o bob cwr o Brydain. Setlodd rhai yno ac yn Stiniog. Ond ni effeithiodd hyn ddim ar iaith yr ardal. Mewnfudo naturiol i gymuned iach nad oedd yn fregus dan bwysau ydoedd. Wrth briodi’n lleol, Saesneg fyddai’r iaith rhwng y rhieni yn y cartrefi, ond er hyn, oherwydd cryfder sefyllfa naturiol ar y pryd,
Cymraeg rhugl oedd iaith y plant. Fel mae’r sefyllfa nawr gyda’r farchnad dai a’r hinsawdd druenus yn economi cefn gwlad, mae’r ton ar ôl ton o fewnfudo newydd yn fath gwahanol, hollol annaturiol o fewnfudo. Mewnfudo gyda llond ty o blant, mewnfudo ar gyfer ymddeol ac ati. Mewnfudo er mwyn mewnfudo. Mewnfudo eu diwylliant gyda nhw. Heb anghofio mai amddifadu Cymry o gartref mae’r math
yma o fewnfudo heddiw, nid magu llond ty o Gymry balch fel y byddai’r mewnfudo ‘naturiol’ erstalwm.

20 mlynedd – 25%. Dyna Trawsfynydd. A chyda’r cynnydd presennol yng ngraddfa’r mewnlifiad, mae’n edrych yn ddrwg am 10 mlynedd o nawr.

Credaf bod enghraifft Trawsfynydd yn dangos nad bod yn wrth-ymfudwyr (fel mudo naturiol ers talwm) a bod yn erbyn amrywiaeth a.y.y.b yw sefyll yn erbyn y don gyfoes o fewnfudo bygythiol.

Cymru, Gwyddelod, Albanwyr, Saeson. Roeddent i gyd yn tyrru i Stiniog a Thraws yn ystod adeiladu Pwerdai Traws a Thanygrisiau, ac yn wir, i’r chwareli. Cymry Cymraeg yw eu plant i gyd, diolch i gryfder y diwylliant a’r economi leol ar y pryd. Ond nawr mae cymaint o bobl ddi-Gymraeg yn ein cymunedau (a dwyieithrwydd hefyd) nid oes rhaid i’r mewnfudwyr bigo gair o Gymraeg i fyny. Creir cymuned newydd ochr yn ochr â’r gymuned Gymraeg frodorol. Cymuned Saesneg ei hiaith. Prin iawn yw’r gyfathrach wirioneddol rhwng y ddwy gymuned yma, ac o’r ychydig rai o’r naill gymuned sydd yn cymysgu gyda’r llall, Saesneg yw cyfrwng y cyfathrach hynny.

Oherwydd dwyieithrwydd y gymuned Gymraeg, mae hyn yn naturiol. Ond mae’n dangos bod y Gymraeg a’r diwylliant brodorol o dan anfantais o’r cychwyn cyntaf, hyn yn oed heb y raddfa arswydus o fewnlifiad presennol. Mae hefyd o dan anfantais
naturiol oherwydd cryfder naturiol yr iaith a diwylliant Saesneg.

Felly mae sawl ffactor anfanteisiol yn wynebu cymunedau Cymraeg eu hiaith, hyd yn oed pan mae cyfathrach rhwng mewnfudwyr a thrigolion brodorol. Mae sawl ardal yn cwyno bod iaith pasiantau Nadolig yr ysgol a’r ysgolion Sul, ynghyd â iaith pwyllgorau athrawon/rhieni, rheolwyr ysgol a chynghorau plwy, yn troi yn Saesneg oherwydd mewnfudwyr sydd yn aelodau. Os na all ysgolion lwyddo i gymhathu plant i Gymraeg, mae ar ben ar yr iaith i’r dyfodol. Ac os na ellir darparu gwersi, nosweithiau ‘croeso Cymraeg’, dosbarthiadau diwylliant, offer cyfieithu ac ati i’r mewnfudwyr hynny sydd eisiau cymryd rhan yng ngweithgaredd y gymuned, yna mae angen edrych o ddifrif ar hygrededd ein gwleidyddion.

Meleri Wyn Williams
29 Nottingham Street
Canton
Caerdydd

Cefais fy magu ar fferm yng Nghwm Prysor ger Trawsfynydd a chael fy addysg yn Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog, a Choleg Meirion Dwyfor, Dolgellau. Mi dyfais i fyny mewn cymuned glos Gymreigaidd, gan fod yn aelod brwd o’r Aelwyd a Chlwb Ffermwyr Ifanc Traws. Erbyn hyn does yna ddim Aelwyd yn Traws ac mae aelodaeth y Clwb Ffermwyr Ifanc yn gostwng bob blwyddyn.

Dwi wedi gadael yr ardal ers 5 mlynedd bellach a mae mynd yn ôl adref yn brofiad trist weithiau. Dwi ddim yn siwr o’r ystadegau ond mae yna fwy o Saesneg yn y pentref erbyn hyn a mae na nifer o deuluoedd dwad o ddinasoedd mawr Lloegr wedi landio a diflannu o’r pentref dros y blynyddoedd diwethaf.

Mae’r un peth yn wir yn y Blaenau lle nad yw mentrau fel Tai Eryri hyd yn oed yn gallu stopio’r mewnlifiad. Mae diweithdra yn broblem mawr adra’. A minnau yn un o’r bradwrs hynny sydd wedi symud i lawr i Gaerdydd, mae’n gwestiwn gen i os fyswn ni’n gallu dilyn fy ngyrfa yn ôl yn y Gogledd.

Mae’r chwareli’n trengi, yr atomfa wedi cau, Ffatri Plastics yn talu ceiniogau, byd twristiaeth yn dymhorol ac mae’r clwy traed a genau’n hoelen arall yn arch y ffermwyr. Mae’n rhaid i’r economi ffynnu law yn llaw ag unrhyw adfywiad cymunedol. Cyfleoedd a gwaith sy’n mynd i stopio’r all-lifiad. Mae’n rhaid i hyn newid.

Enid F Williams
Onfa
Heol yr Orsaf
Llan Ffestiniog

1. Ar hyn o bryd mae 75 o ddisgyblion yn Ysgol Bro Cynfal (Ysgol Gynradd Llan
Ffestiniog) – 10 o’r rhain yn ddi-Gymraeg. Yr arferiad yw i blant di-Gymraeg fynd i
Ysgol Cefn Coch ym Mhenrhyndeudraeth am dymor i gael eu trwytho yn yr iaith; mae
hyn yn gweithio’n dda. Bydd 5 di-Gymraeg eto’n dod i’r ysgol ym mis Medi – y mwyaf gyda’i gilydd eto, meddai’r prifathro.

2. Cymraeg yw iaith Cyngor Tref Ffestiniog (sydd yn cynnwys y Blaenau a’r Llan),
gyda’r agenda a’r cofnodion yn ddwyieithog.

3. Rhai di-Gymraeg sydd yn rhedeg y ddwy dafarn yn y pentref. Bachgen Cymraeg, yn
enedigol o’r pentref, sy’n cadw’r unig siop sydd gennym, bellach. Cwpwl di-Gymraeg
yn cadw’r Swyddfa Bost, ond mae’r wraig yn dysgu’r iaith – yn dda iawn hefyd.
Cymro yn cadw’r garej.

4. Adeiladwyd stad fechan o dai newydd, ac un neu ddau o dai unigol, yn ystod y
blynyddoedd diwethaf; Cymry sydd ynddynt i gyd.

5. Mae amryw o dai ar werth yma ar hyn o bryd (heb eu cyfrif!). Maent yn amrywio o
un bach iawn a’i bris wedi gostwng i £25,500, i rai o £30,000 + i £40,000. Gwerthwyd dau yn ddiweddar am £80,000+ i deuluoedd di-Gymraeg (plant y rhain ymysg y 5 sy’n dod i’r ysgol ym mis Medi). Mae un am £129,000 (hên dy eithaf maint) – mae’n bosib mai cwpwl, un ohonynt yn Gymraeg, a’r llall yn ddi-Gymraeg sydd am brynu’r ty hwn.

6. Mae 627 ar y rhestr Etholwyr Cyffredinol. O’r rhain mae 164 yn fewnfudwyr di-
Gymraeg, ac o’r 164 hyn mae 12 (i mi fod yn gwybod) yn ceisio dysgu’r iaith – rhai yn
well na’i gilydd. Os oes rhai o’r gweddill yn dysgu, maent yn cadw’r peth yn ddistaw
iawn! Yn rhyfedd iawn, mae’r canran o fewnfudwyr ar y rhestr (26%) yn is nag a fu yn
y gorffennol – rwyf wedi bod yn eu cyfrif o’r blaen, ac yn cael canran o gwmpas 33%.

Esyllt Mair Dafydd
11 Maes Afallen
Bow Street
Aberystwyth
Ceredigion

Gyferbyn â’r Ysgol Gynradd ym Mow Street, adeiladwyd stâd o dai ychydig flynyddoedd yn ôl. Danfonwyd yr holl blant oddi yno i’r ysgol gyferbyn, ac ers hynny mae cynnydd mawr mewn Seisnigrwydd yn y pentref. Ychydig ymhellach i lawr y pentref mae yna gae gyferbyn â’m stâd i, sydd yn cael ei lygadu gan nifer sydd eisiau ei brynu i adeiladu stâd arall!

Pan adewais Ysgol Gyfun Penweddig ddwy flynedd yn ôl roedd newid mawr wedi bod ers 1992. Mwy o bethau’n cael eu gwneud yn ddwyieithog a llai o Gymraeg yn cael ei siarad. Mae nifer o’m ffrindiau yn bwriadu symud i Gaerdydd i chwilio am waith.

Megan Bevan,
Y Blewyn Glas,
Porth-y-rhyd,
Caerfyrddin

Cefais fy ngeni a’m magu yn Sir Gaerfyrddin. Roedd fy rhieni yn Gymry Cymraeg a Chymaeg oedd iaith yr aelwyd. Dewisais fyw mewn cymuned Gymraeg. Cafodd fy nau blentyn addysg Gymraeg, gan gynnwys cwrs prifysgol yn achos un ohonynt; yn achos y llall, mynychodd Brifysgol Morgannwg nad oedd yn cynnig ei gwrs trwy gyfrwng y Gymraeg.

Iaith gwaith
Er dewis byw yn ‘y fro Gymraeg’, anaml iawn y clywir yr iaith ar strydoedd Caerfyrddin erbyn hyn. Mae’n wir y gellir ymuno ag amryfal fudiadau sy’n gweithredu yn gyfan gwbl yn y Gymraeg ond mae rhaid gwneud ymdrech fwriadol i barhau i fyw bywyd Cymraeg yn y sir hon. Nid Cymraeg yw iaith naturiol y stryd erbyn hyn.

Gwaethygodd y sefyllfa yn ddifrifol yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf. Mewn siopau
cadwyn, megis Currys, Gilesport ac ati, ni ddeuthum ar draws unrhyw weithiwr a all siarad Cymraeg, er imi wneud pwynt bob tro o ofyn am siaradwr Cymraeg, fel y gwnaf bob amser. Ai cyd-ddigwyddiad yw hyn ynteu polisi? Mae cyfleoedd cyfartal yn bwysig ym mhob agwedd o fywyd y diwrnodau hyn, ond nid o ran iaith i ni Gymry. Mae angen diwygio’r Ddeddf Cyfleoedd Cyfartal er mwyn i siaradwyr Cymraeg
mewn ardaloedd Cymraeg gael yr un hawliau â mewnfudwyr Saesneg eu hiaith. Dylai cyflogwyr orfod sicrhau bod canran y gweithwyr sy’n siarad Cymraeg yn adlewyrchu canran y siaradwyr Cymraeg yn y gymdeithas leol. Dyw hyn ddim yn ormod i’w ofyn, dybiaf i. Da darllen yn rhifyn cyfredol Golwg fod darpar Brif Weithredwr y sir yn credu y dylai staff y Cyngor adlewyrchu’r 55% o siaradwyr Cymraeg yn y sir.

Cefais gyfweliad am swydd mewn sefydliad sy’n berchen ar bolisi iaith Gymraeg grymus. Gwn fod hynny yn wir am mai fi a’i cyfieithodd. Brawddeg agoriadol y cadeirydd oedd, ‘You don’t mind this interview being conducted in English, do you, Megan’. Cefais fy llorio yn llwyr. Teimlwn i mi a’m hiaith gael ein sarhau. Ysgrifennais i gwyno wedyn a derbyn llythyr yn dweud y câi pawb ddewis iaith cyfweliad o hyn
ymlaen.

Daw hyn â mi at bwynt arall. Gwn am nifer fawr o achosion lle y dywedwyd mewn cyfweliad fod rhywun yn medru’r iaith, ond wedi’r penodiad diflannodd y gallu i siarad ac ysgrifennu’r iaith. A chodi hen grachen fyddai cyfeirio at y rhai a addawodd ddysgu’r iaith cyn cael eu penodi ond a fu’n rhy brysur wedyn i gadw’r addewid.

Euthum i siop Leekes un diwrnod. Methais â chael neb o’r staff i siarad Cymraeg â mi yn yr adran lle y dymunwn brynu y diwrnod hwnnw. Mae yno Gymry Cymraeg ond mae eu nifer yn mynd yn llai a chaf yr argraff mai swyddi glanhau yn hytrach na swyddi gwerthu a roddir iddynt. Gan fod y ferch oedd yn fy nghynorthwyo yn cael trafferth i ysgrifennu fy nghyfeiriad, cynigiais wneud hynny yn ei lle. Cafodd bwl
o chwerthin pan welodd fy nghyfeiriad. Doedd hi ddim erioed wedi gweld yr enw Caerfyrddin yn y Gymraeg, meddai hi. A hithau’n byw yn Dre-fach, ryw ddeng milltir o Gaerfyrddin!

Tai
Codwyd stad fechan o ddwsin o dai yn y pentref hwn yn ddiweddar. Un teulu Cymraeg yn unig sy’n byw yno. Pa obaith sydd i’r plentyn Cymraeg ei iaith gadw’r iaith pan fo môr o Seisnigrwydd o’i gwmpas. Pam codi tai os nad oes eu hangen ar bobl leol? Pobl wedi ymddeol yw llawer iawn o’r newydd-ddyfodiaid.

Dymuna fy merch a’i chymar brynu ty yng Nghanolbarth Cymru. Cododd prisiau tai yn y dref honno 110% yn ystod y llynedd; ni welais gyfeiriad at hyn yn unman. Ceisiodd y ddau brynu fferm ond er codi’r pris a gynigient yn uwch na gwerth y fferm, dywedodd y perchen y byddai’n well ganddo hysbysebu’r fferm yn Llundain. Dyn dwad i Gymru, does dim angen dweud.

I grynhoi:
1. Mae angen diwygio’r Ddeddf Cyfleoedd Cyfartal i gynnwys hawliau ieithyddol cyfartal i Gymry Cymraeg.
2. Mae angen i gyflogwyr orfod sicrhau bod canran y gweithwyr sy’n siarad Cymraeg yn adlewyrchu canran y siaradwyr Cymraeg yn y gymdeithas leol.
3. Mae angen addysgu mewnfudwyr i’w helpu i ymgartrefu mewn pentrefi Cymraeg trefnu cyrsiau ar eu cyfer i’w helpu i ddysgu’r iaith ac i ddeall fod gennym ein diwylliant ein hunain.
4. Mae angen sicrhau bod tai ar gael i bobl leol am bris y gallant ei fforddio.
5. Mae angen cael gwasanaethau o’r un safon yn nwy iaith ein gwlad.
6. Dylai fod modd i gyflogwr wirio gallu i ddefnyddio’r Gymraeg yn eu gwaith.

Gwen Jones
Cwyn y Gwynt
Ffordd Penlon
Castell Newydd Emlyn
Sir Gaerfyrddin

Y Gymraeg yn dirywio yn y dref, yn yr ysgolion a’r siopau. Pobl yn dilorni’r iaith heb geisio’i dysgu na’i deall.

Gwenno Fflur Roberts
4 Caeau Gleision
Rhiwlas
Bangor

Gan nad oes siop na thafarn yn Rhiwlas, ac mai rhai o’r hen bobl yn unig sy’n mynychu’r ddau gapel (mae un arall ohonynt newydd gau – y plot a’r adeilad wedi eu gwerthu’n rhad) does na’m cymuned tu allan i’r ysgol gynradd yma. Anaml y clywir y Gymraeg gan y plant bach ar y strydoedd – er ella mai’r lleiafrif ohonynt sy’n ddi-Gymraeg? dwi ddim yn siwr. Mae’r mwyafrif o bobl fy oed i (22) wedi gadael
y pentref.

Gwyn Hughes
19 Padeswood Road
Bwcle
Sir Fflint

Yn y 50au Cymraeg oedd iaith fy mhentref (sef Gwernmynydd). Yna fe adeiladwyd stâd fawr o dai yn 1971 ac fe Saesnigeiddiwyd y pentref gan fewnfudwyr o Lerpwl, fe gawsom ’run fath yn Mynydd Isa, Brychdyn, Shotton, Cei Connah. Byddwch yn ofalus, Wynedd, fe ddaw yr un newid i chi, os na fyddwch yn graff.

Hafina Pritchard
Tyddyn Cae
Boduan
Pwllheli

Mae gennyf 3 o blant rhwng 6 a 3 oed ac ers geni yr hynaf wedi gorfod swnian am Ymwelydd Iechyd Cymraeg bob tro mae angen asesu’r plant. Ers sefydlu yr Unedau Meithrin yn yr Ysgolion Cynradd teimlaf fod 7 oed yn rhy hen i’r Saeson fynd i’r unedau iaith – mae angen dod ag athrawon bro i gael gafael ar y plant yma’n 3 oed.

Heledd Bowers
Min y Don
Ffordd Caerdydd
Pwllheli
Gwynedd

Wedi cael ymwelydd iechyd uniaith Saesneg yng nglinic Pwllheli i roi asesiad 8 mis oed i fy merch.

Heledd Jones
Y Glyn
Dolanog
Trallwm
Powys

Ers i wr Saesneg ddod yn berchennog ar y Swyddfa Bost mae iaith sgwrsio a hel clecs yn y ganolfan bwysig honno yn y pentref wedi troi i fod yn Saesneg. Ar un adeg, 15 mlynedd yn ôl, dim ond dau deulu Saesneg allan o saith oedd yn byw yn y tai cyngor – erbyn heddiw, dim ond un teulu Cymraeg sydd yn byw yno. Arferai cyrddau’r sefydliad Cymdeithas y Merched fod yn uniaith Gymraeg, tan saith mlynedd yn ôl oherwydd cynifer y bobl di-Gymraeg sy’n mynychu, maent wedi troi i fod yn ddwyieithog.

Helen Roberts
59 Cae Du
Abersoch
Pwllheli
Gwynedd

Merch o Ben Llyn ydw i, gyda chenhedlaeth o deulu yma. Rydw i’n coelio yn gryf iawn yn yr iaith Gymraeg, ac i bobl leol gael cartrefi eu hunain. Rydw i’n byw yn Abersoch ar Stad Cae Du, lle mae’r sefyllfa dai yn ddifrifol – tai ar werth gyda phrisiau sydd allan o ddwylo’r bobl leol, tai yn wag am gyfnodau mawr, ac ar ben hyn, mwy o dai yn cael eu hadeiladu. Trwy’r gaeaf mae’r stad fel petai yn cysgu, cyn gynted â bod gwyliau haf y plant mi fuasech yn credu bod y Nadolig wedi cyrraedd yn fuan – goleuadau ym mhob ffenestr i’w gweld gyda’r nos, pobl ym mhob man. Tai ar gyfer pobl leol ddylai’r rhain fod, dim ail gartrefi i’r ymwelwyr.

Mae’r mab yn Ysgol Gymraeg Abersoch sydd â chyfartaledd o 25 o blant. Allan o’r cyfanswm dim ond 4 o deuluoedd sydd yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf adref. Mae rhan fwyaf o’r gwersi yn cael eu treulio yn dysgu’r iaith Gymraeg i’r mwyafrif o’r plant newydd sydd wedi ymuno. Pob parch i’r brifathrawes sydd yn cadw’r iaith yn gryf yn yr ysgol – mae ei gwaith yn mynd yn galetach bob blwyddyn.

Y siopau. Pwynt bach am y siopau, yn ystod yr haf maent yn codi eu prisiau yn y Farchnad Fwyta, hyd at pan ddaw yr ymwelwyr i lawr; pa help yw hyn i’r bobl leol? Rhaid iddynt fynd i Bwllheli i brynu yr un pethau yn llawn rhatach. Yn anffodus ni fedraf ond cyfri llond llaw o siopau sydd â staff Cymraeg. Mae dwy siop newydd yn gwerthu dillad wedi agor yn ystod y ddau fis diwethaf i ymuno â’r naw arall sydd
yma’n barod, sydd yn pwysleisio i chi beidio mynd i mewn heb llai na papur £50. Pa gysur yw hyn i ni ar gyflog yr ardal yma? Nid siopau ar ein cyfer ni yw rhain.

Tafarn Leol. Dim lwc yma. Chlywais i erioed ganu Cymraeg yn dod o’r “Juke Box” neu fand lleol yn canu yma. Pwy sydd eisiau bod ynghanol criw sydd yn syllu arnaf fel petawn mewn gwlad dramor? Mae’n well gen i fynd i rywle arall i gael siarad fy iaith â rhywun lleol. Be sydd yn fy ngwylltio yn fwy na dim ydi’r tai gwag sydd yn cael eu defnyddio fel ail gartrefi, eu hagwedd atom, fel pe baent yn sbio i lawr arnom a chrychu eu trwynau. Geiriau mwya poeth yr ymwelwyr ar y foment ydy “We own this house and property” sydd yn mynd yn fwy poblogaidd bob diwrnod yn eu mysg. Y geiriau fuasai yn fêl i’r glust fyddai “Fi yw perchennog y ty yma”.

Mae’n rhaid gwneud rhywbeth i’r llif o ymwelwyr a ddaw yma i brynu tai fel ail gartrefi, ac i gadw’r gymuned Gymraeg.

Ieuan Evans
Refail
Llanbedrog
Pwllheli
Gwynedd

Bu Llanbedrog hyd y chwedegau yn bentref llawn bwrlwm a gweithgaredd ond erbyn heddiw nid oes yr un gymdeithas Gymraeg yn bodoli heblaw am ryw hanner dwsin o aelodau yn y tri capel. Mae dwy ran o dair o’r pentref yn dai haf neu yn dai i fewnfudwyr o Loegr, ac mae prisiau’r tai hyn dros £100,000 am dy dwy lofft. Adeiladwyd yn y 70au a’r 80au nifer fawr o dai ar gyfer pobl ddwad ac mae’r
tai ymhell tu draw i allu unrhyw berson lleol i’w prynu. Roedd ein cynghorwyr lleol wrth roi caniatâd adeiladu yn hollol ddall i’r broblem ac hyd yn ddiweddar iawn ddim yn barod i wneud dim ynglyn â’r broblem. Nid oes gwaith ar gael yma ac felly mae’r ieuenctid lleol yn ymadael am Gaerdydd a’r de i chwilio am waith. Os na wneir rhywbeth ynglyn â’r sefyllfa yn y ddwy flynedd nesaf, yna pentref hollol farw fydd
Llanbedrog am 8 mis o’r flwyddyn.

Lari Parc
2 Bro Arfon
Y Fron
Caernarfon

Nifer o bobl newydd heb awydd siarad Cymraeg yn symud i fewn i’r tai rhad. Agweddau treisgar, golygau ymosodol ar y stryd wrth imi gyfarch yn y Gymraeg. Y stress tragwyddol o orfod gweld difrod diwylliannol bob dydd heb falio dim. Y ffrwst o wybod bod prif bleidiau’r Cynulliad wedi cytuno peidio â siarad am y llofruddiaeth
ddiwylliannol sydd yn digwydd dan eu trwynau. Help!

Llio Meirion
Ysgubor Plas
Llwyndyrus
Pwllheli
Gwynedd

1. Arferai Neuadd Bentref y Ffôr, Pwllheli gynnal Gwasanaeth Carolau Cymdeithasol
Cymraeg bob Dolig tan 3 blynedd yn ôl. Mae bellach yn wasanaeth hollol ddwyieithog.
2. Roedd siambr fasnach Pwllheli yn uniaith Gymraeg tan 18 mis yn ôl. Mae bellach
yn uniaith Saesneg gyda’r holl swyddogion yn Saeson.
3. Mae 5 swyddfa bost bentrefol wedi cau ym Mhenrhyn Llyn yn ystod y 2 flynedd
ddiwethaf – mae’n ddarlun o’r dirywiad yn yr economi leol sy’n golygu bod ymfudo
oddi yma.

Myrddin ap Dafydd
Ysgubor y Plas
Llwyndyrus
Pwllheli
Gwynedd

Rwy’n teithio o gwmpas ysgolion uwchradd a chynradd yn cynnal gweithdai barddoniaeth ers 8 mlynedd. Mae gallu plant i drin geiriau yn allweddol i allu cymryd rhan mewn dosbarthiadau o’r fath. Bellach, rwy’n ailymweld â rhai ysgolion yn Llyn, Môn, Dyffryn Conwy a Cheredigion – ysgolion a oedd yn arfer bod yn ysgolion naturiol Cymraeg. Mae’r dirywiad yn safon y Gymraeg ar dafodau plant yr ardaloedd
hyn yn echrydus mewn cyfnod byr. Nid yw’r dirywiad yn cael ei adlewyrchu yn ystadegau TASAU.

Roedd cyngherdd Nadolig Ysgol Capel Garmon yn uniaith Gymraeg ddeng mlynedd yn ôl. Mae nifer o rieni di-Gymraeg yn y pentref bellach, ac mae cyfran o’r gyngerdd wedi troi i fod yn Saesneg. Mae cyfarfod blynyddol Rhieni a Llywodraethwyr yr un ysgol bellach yn ddwyieithog a’r Cymry’n tueddu i siarad Saesneg gan nad oes gwasanaeth cyfieithu ar gael.

Mae gwasanaeth Swyddfa’r Post yn Llanrwst yn uniaith Saesneg y tu ôl i’r ddesg ers 3 blynedd, ers pan gafodd ei breifateiddio a cholli’r staff dwyieithog oedd yn arfer wynebu’r cyhoedd.

Meredydd Evans
Afallon,
Cwmystwyth,
Aberystwyth,
Ceredigion

Dyma adroddiad byr ar gyflwr yr iaith yma yn y Cwm, a rhai sylwadau cyffredinol am y mewnlifiad. Ddiwedd pumdegau’r ganrif ddiwetha doedd dim ond dau neu dri ty yma gyda’r Saesneg yn iaith yr aelwyd ynddynt. Yn y chwedegau dechreuodd y dorau agor ac erbyn dechrau’r wythdegau roedd yr aelwydydd Cymraeg yn lleiafrif. Ers hynny ni fu llawer o newid yn y sefyllfa. Ychydig yn rhagor o ddirywiad.

Ar hyn o bryd (a defnyddiais y rhestr etholwyr ar gyfer enwau’r tai) dyma fel y saif pethau:

Tai gyda’r Saeseg yn iaith yr aelwyd: 30
Tai Haf (1 yn unig yn perthyn i Gymry Cymraeg): 20/1
Tai gyda’r Gymraeg yn iaith yr aelwyd: 13.

Ac o’r trydydd dosbarth mae chwech ohonynt yn deuluoedd fferm (1 fferm yn unig sy’n y dosbarth cyntaf) a thri arall yn deuluoedd cysylltiedig ag amaethyddiaeth. Oni bai am ffermio byddai Cwmystwyth yn bentref Seisnig. Nid oes ffigurau gennyf ar gyfer Pontrhydygroes, Ysbyty Ystwyth, Pontarfynach, Trisant a Phonterwyd ond o’r hyn a glywaf nid oes fawr ddim gwahaniaeth o ran canrannau yno.

Ac yrwan tri sylw cyffredinol byr ar y mewnlifiad – gair sy’n ddychryn i bleidiau gwleidyddol, gwaetha’r modd:

1. Y mewnlifiad sy’n lladd yr iaith. Mae’r ffactorau economaidd anffafriol a’r
allfudiad yn hen stori. Bu fawr y traethu am hyn ymysg gwleidyddwyr gydol y ganrif
ddiwethaf a phytiog ac annigonol a fu’r ymdrechion i wella’r sefyllfa. Does dim lle i
feddwl y bydd pethau’n wahanol y tro hwn. Ar y llaw arall gall y mewnlifiad ladd
cymuned Gymraeg o fewn ugain mlynedd, neu lai. Yn rhifyn Awst 7fed o’r Western
Mail priodolir y geiriau hyn i Cynog Dafis: “It is largely a problem of economic
weakness and economic out-migation.” Anghywir.

2. Mewn mannau megis Cwmystwyth mae’n bur afreal i siarad am reoli’r farchnad
dai. Prin fod rhagor na dau neu dri o dai yma sy’n llai eu pris ar y farchnad bresennol
na £100,000. Mae’r cyfan ymhell bell tu hwnt i ganran cyflog arferol gweithwyr y
cylch. O safbwynt yr iaith rhaid gosod y pwyslais yma, ac mewn mannau cyffelyb, ar
yr angen am sefydlu cyfundrefn addysg oedolion ffurfiol a fyddai’n anelu at ddarparu
dau fath ar gwrs sef ‘Welsh Studies’ (yn rhoi gwybodaeth gyffredinol am Gymru) a
chyrsiau hyfforddiant yn y Gymraeg. Dylid eu canoli mewn Ysgol Gymuned a
fyddai’n gwasanaethu clymaid o bentrefi (yma, er enghraifft Pontarfynach ar gyfer
Trisant, Pontrhydygroes, Ysbyty Ystwyth, Cwmystwyth a Phonterwyd) gyda Thiwtor,
a Chynorthwy-ydd yn aelodau o staff yr Ysgol Gymuned. Gweithredid ar sail
wirfoddol wrth gwrs a byddai disgwyl i’r myfyrwyr dalu rhywfaint at y ddarpariaeth.
Galwai hyn am ddiffinio “ardaloedd adfer”, am gyllid sylweddol o Ewrop a’r
Cynulliad Cenedlaethol ac am Gyrsiau Hyfforddiant mewn colegau ar gyfer
Tiwtoriaid.

3. Mae’r sefyllfa yn wahanol mewn cymunedau lle mae’r Gymraeg dan fygythiad ond yn dal yn rym ym mywyd y bobl. Yma mae galw am greu gwaith, rheoli’r farchnad dai a ffafrio pobl leol mewn gwaith a thrigiant. Dyma her i greadigrwydd y gwleidyddwyr a’r holl arbenigwyr sydd at eu galwad. Ac y mae brys arbennig ar reoli’r mewnlifiad yma. Fel canlyniad i hynny, i reolaeth ar drigiant y dylid rhoi’r flaenoriaeth; sicrhau amodau a fydd yn galluogi’r bobl leol i brynu tai.

Mae i hyn oblygiadau cyllidol llawer mwy sylweddol nag yn achos (2) ond dyna ffaith y mae’n rhaid mynd i’r afael â hi os yw llywodraeth gwlad am amddiffyn a chryfhau Cymunedau Cymraeg.

Pa bris ymwrthod â hil-laddiad?

Nesta Evans
Awelon
Ffestiniog
Gwynedd

Saith ty wedi eu gwerthu iddynt a thri drws nesaf i’w gilydd. Mewn pwyllgorau mae un Sais yn gallu newid iaith y cynhelir y pwyllgor ynddi.

Sian Harris
Tyddyn Andrew Uchaf
Bethel
Caernarfon
Gwynedd

Teulu Cymraeg ym Methel wedi cyfnewid ty cyngor â theulu uniaith Saesneg o Fanceinion. Rhain wedyn wedi denu teulu a ffrindiau atynt a rheini’n aros. Mae’n anghredadwy fod Cyngor Gwynedd yn caniatau y math yma o gyfnewid.

Helga Martin
Hafan
Ysbyty Ifan
Betws y Coed
Sir Conwy

[Cymraes ail-law fel petai, wedi fy ngeni yn y Swistir, fy magu yn yr Almaen ac wedi byw yn Lloegr am ddeng mlynedd ar hugain, yna yma ers 1984.]

Yma, yn Ysbyty Ifan, rydym yn lwcus hyd yn hyn fod popeth yn Gymraeg a Chymreig. Ond am ba hyd, ni wn. Mae’r siop wedi cau ers 31.7.1999, nid y mewnlifiad ond yr archfarchnadoedd a’i lladdodd. I leddfu’r broblem, h.y. bod heb siop ac oherwydd heb le addas i gael sgwrs wrth gyfarfod bob dydd, agorodd merch leol sy’n berchen ar siop wnio dillad, swyddfa bost am bedair awr yr wythnos. Mae hyn
yn fendith wir. Hyd yn ddiweddar, ni chafodd mewnfudwyr o Loegr fawr o ddylanwad ar naws y gymuned. Ond daeth ychwaneg y llynedd, ac erbyn hyn maent yn ‘gelio’ yn fwyfwy. Bydd dwy gymdeithas cyn bo hir os bydd pethau’n symud i’r cyfeiriad yna ac mae’r ofn o hyn yn dechrau cydio yn y bobl leol. Mae canran y tai sydd â Saeson yn byw ynddynt neu sy’n cael eu defnyddio fel tai haf wedi cynyddu ers y llynedd. Hyd yn hyn dim ond un o’r perchnogion tai haf sydd wedi dangos diddordeb gonest mewn cydio yn yr iaith Gymraeg. Cefais gryn sioc wrth iddo fy nghyfarch a ‘bore da, bore braf!’ wedi dysgu rhywfaint o dapiau yn Lloegr.

Sarah Marion Jones
Llwydiarth
Cae Capel
Pwllheli,
Gwynedd

Rwyf newydd raddio, ond nid oes gwaith / cyflogau i gyfateb a fy nghymwysterau yn fy ardal. Mae’n edrych yn debyg y bydd rhaid i mi symud i ardal arall i gael swydd. Teimlaf fod pawb o fy nghyfoedion yn gadael ac yn symud i Gaerdydd a dinasoedd eraill. Nid oes ganddom ddewis i aros yn ein hardaloedd.

Enw a chyfeiriad ar gael

Yr ydwyf yn gweithio i gwmni sydd yn un o brif gyflogwyr y dref ers 26 mlynedd, yn ddiweddar cafodd y cwmni arian gan Awdurdod Datblygu Cymru i symud i adeilad newydd. Yr ydym wedi symud nawr ers deuddeg mis. Yn yr amser hynny, mae llawer swydd newydd wedi eu gosod yn y cwmni, ond mae’r rhan helaeth ohonynt wedi mynd i Saeson uniaith, rhai sydd wedi cael help gan y cwmni i ailgartrefu. Mae un
neu ddau ohonynt wedi ymddeol i’r ardal neu eu partneriaid wedi ymddeol yma.
Pur anaml y mae yna ddyrchafiad o fewn y cwmni, a does yna ddim un Cymro mewn swydd rheolwr yn y swyddfa; yn lle hynny yr ydym ni sydd wedi rhoi blynyddoedd gorau ein bywydau i’r cwmni yn cael ein gwthio i waelod yr ysgol.

Fel person sengl sydd yn byw mewn ty cyngor nid oes gobaith byth i mi fedru fforddio tþ fy hun. Mae ty bach tair ystafell wely mewn rhes yn y pentref newydd fynd ar werth am £75,000 ac ar y cyflog yr ydwyf fi yn ei ennill fuaswn i byth yn cael morgais amdano. Mi fuaswn wrth fy modd yn symud oddi yma, oherwydd mae’r stâd wedi dirywio yn ofnadwy yn y blynyddoedd diwethaf.

Mae rhent tai preifat hefyd yn costio rhwng £50 a £60 yr wythnos, sydd allan o’r cwestiwn. Ychydig o fisoedd yn ôl aeth ty lleol yn wag ac fe’i osodwyd gan Gyngor Gwynedd i gwpwl sydd wedi symud yma o ganolbarth Lloegr ac yn rhedeg cartref i’r henoed yn Abersoch. Ble, gofynnaf, gafodd y rhain ddigon o bwyntiau i gael ty cyngor?

Credaf ei bod yn hen bryd i rywbeth gael ei wneud yn fuan iawn cyn y bydd yn rhy hwyr, a bydd y ‘Cheshire Set’ wedi cymryd drosodd a bydd yr ardal yn lle iddynt ddianc am ben-wythnos neu am byth.

John Glyn
Garmon
2, Stad Ty Hen
Waunfawr,
Gwynedd

Credaf fod yr arfer o leoli teuluoedd di-Gymraeg mewn pentrefi Cymraeg gan y Cymdeithasau Tai yn rhywbeth y dylid edrych arno ar frys. (Er enghraifft, Cymdeithas Tai Eryri ym mhentref Trefor yng Ngwynedd).

Mae’n siwr mai gofyniadau statudol sydd y tu ôl i hyn ond ag ystyried pa mor fregus bellach yw Cymreictod ein pentrefi does bosibl nad oes modd newid y rheolau, neu eu hatal o dan yr amgylchiadau arbennig hyn i warchod yr hyn sy’n weddill o’n hetifeddiaeth.

Helen Gwyn
Dwylan
Ffordd Bangor
Caernarfon

Hyd yma mae tref Caernarfon yn un o gadarnleoedd yr iaith Gymraeg (o bob safon!) a glywir yn naturiol ar y stryd, yn y siopa ac yn y tafarnau. Rwy’n Gynghorydd Tref ac fe gynhelir y cyfarfodydd yn uniaith Gymraeg ac mae’r cofnodion yn ddwyieithog. Mae hyn yn welliant ar y gorffennol ar un wedd, ond mae rhai o’r Cynghorwyr yn dal i
ystyried y Gymraeg a’i pharhad fel rhywbeth amherthnasol iddyn nhw.

Mae Tai Eryri yn cael eu beio am y tai a adeiladwyd ar Stad Maesincla (Cae Llwybr) a’r tenantiaid i gyd yn dod o’r tu allan i’r ardal. Mae hyn wedi creu drwgdeimlad garw.
Diffyg gwaith, siopau gwag, tor-cyfraith a’r streic yn hen ffatri Ferodo yw’r problemau cyfredol. Ar y funud mae’r pynciau hyn yn cael eu trafod ar y stryd trwy gyfrwng y Gymraeg. Rhaid wrth waith i gadw’r Cymry ifanc yn y dref a chodi eu safon byw.

Mary Hughes
Llwynpiod
Y Groeslon
Gwynedd

Cymharol ychydig o adeiladu tai newydd. Mae’r ardal yn dal yn dda – amryw o gyfarfodydd llewyrchus yn ystod y gaeaf ac ati (WEA, Merched y Wawr, Cymdeithas Lenyddol, Gwyl Ddrama, Urdd).

Prinder pobl ifanc i afael yn yr awennau pan fydd ein cenhedlaeth ni (50+) yn blino. Gormod o dai yn cael eu gosod i denantiaid dros dro (6 mis ac ati). Dim ymlyniad i’r gymdeithas leol.

Amryw o bentrefi cyfagos yn waeth allan o beth wmbredd – Bron-y-foel, Nebo, Cwm y Glo, yn enghreifftiau o ddieithrio cymdeithasol.

Meryl Davies
Nyffryn
Dinas
Pwllheli

Pob ty sydd yn mynd ar werth yn yr ardal yn cael ei brynu gan Saeson. Adnoddau’r gwasanaethau cymdeithasol a’r awdurdod iechyd yn cael eu defnyddio’n drwm iawn gan henoed sydd wedi ymddeol i’r ardal. Dim siop, nac ysgol, o fewn tair milltir. Teuluoedd lleol yn methu cael grantiau adnewyddu na chaniatâd i godi ty yn eu hardaloedd eu hunain.

Helen Wynne Jones
Ty’n Lon Fawr
Y Rhiw
Pwllheli
Gwynedd
LL53 8 AH

Mae prisiau tai yn ddifrifol o uchel yn yr ardal yma, ac yn ei gwneud yn gwbl amhosibl i bobl ieuanc lleol eu prynu. Pam na wnaiff y Cyngor Sir brynu rhai o’r tai hyn a’u gosod i deuluoedd lleol? Pam nad oes grantiau i allugoi pobl ifanc i’w prynu? Pam na all y Cynulliad Cenedlaethol wneud rhywbeth ar frys?

Emyr Hywel
Cnwc yr Onnen
Blaenporth
Aberteifi
Ceredigion
SA43 2BD

- Ysgol leol, tua 80% o’r plant o gartrefi Saesneg neu gymysg eu hiaith.
- Cyngor Cymuned Aberporth, prif iaith yw Saesneg, cofnodion yn Saesneg.
- Saeson yn rhedeg y dafarn leol. Saeson sy’n rhedeg y mwyafrif helaeth o fusnesau yn
Aberporth.
- Tai newydd yn britho pob pentref yn y cylch – Blaenporth, Aberporth, Tan-y-groes, Beulah, Blaenannerch, Penparc, Brynhoffnant. Saeson sy’n byw yn y mwyafrif helaeth o’r tai hyn.
- Yn awr mae Cyngor Ceredigion yn sôn am helaethu’r pentrefi hyn eto – yn ychwanegol at y cynnydd a ragwelir yn y Cynllun Unedol Lleol oherwydd y bwriad i ddatblygu maes awyr Aberporth. Datblygiad, a honnir yn gelwyddog, a fyddai’n datrys diweithdra’r ardal. Ond cynyddu mewnlifiad yw’r bwriad, a throsglwyddo ein grantiau (megis Amcan 1) i ddwylo estron.

Siôn Amlyn
Angorfa
Trefor
Caernarfon
Gwynedd

Oherwydd natur y pentref (tai chwarelwyr 2 lofft ar y mwyaf) nid yw pobl leol yn prynu’r tai gweigion oherwydd eu bod yn (i) rhy fach, (ii) mae gormod o waith a chostau ‘diwygio’ arnyn nhw; er enghraifft, gosod ty bach, bath yn y ty yn hytrach nag un tu allan.

Felly mae Cymdeithasau Tai yn eu prynu (fe wyddwn am 6 ty allan o stryd o 9) ac yn eu hatgywerio ac yna eu rhentu i bobl a phroblemau cymdeithasol yr ardal a thu hwnt. Yr effaith ydi fod y stryd honno’n dirywio’n syth gan orfodi’r bobl sy’n byw o bobtu symud. Felly yn sydyn iawn mae stryd a fu’n fwrlwm o Gymraeg yn troi i fod yn fwrlwm o acenion Lerpwl a Swydd Gaer.

Jên Rowlands
Angorfa
Waunfawr
Caernarfon
LL55 4 BJ

Cartrefi hynafol fy nheulu (lle magwyd fy modryb, nain, taid a.y.y.b.) ym Mhen Llyn i gyd wedi’u gwerthu i bobl ddi-Gymraeg am grocbris erbyn hyn. Fy merch 4 ý oed wedi dod gartref o’r ysgol un diwrnod (rhyw ddeufis yn ôl) yn dweud nad ydi hi’n deall
y plant eraill yn yr ysgol – maen nhw’n siarad Saesneg. Roedd hi wedi cael ei gwneud i deimlo’n estron yn ei phentref ei hun.

Wendy Maglonia Lloyd Jones
Ceiriad
Cilian
Pwllheli
Gwynedd

Mae 16 o dai ar hyd y lôn (Lôn Groes – ‘cil-ffordd’ yng ngeirfa’r Cyngor Sir). Ein teulu ni yw’r unig deulu o Gymru sy’n byw yn barhaol yma bellach. Mae 5 teulu o Saeson yn byw yn barhaol yma. Mae 7 ty yn dai haf sy’n perthyn i Saeson. Mae tri sy’n perthyn i Gymry – cartrefi lle mae’r genhedlaeth hyn wedi marw a’r genhedlaeth iau wedi etifeddu, a’r tai hyn yn cael eu gosod i ymwelwyr yn yr haf. Ein teulu ni
yw un o’r rhain. Mae’r siop leol (ym Mwlchtocyn) oedd hefyd yn Swyddfa’r Post, bellach wedi ei gwerthu gan y Saeson oedd yn ei rhedeg.

Wyn ac Olwen Jones
Ty’nybraich
Dinas Mawddwy

(Mae Teulu Wyn yma ers bron i 1,000 o flynyddoedd yn ffermio.)
Mae cadarnleoedd Cwmwd Mawddwy yn ei chymoedd. Pentref Dinas wedi tawelu, gyda llawer o Saeson yn prynu tai. Y siop wedi cau, Swyddfa Menter Cymad yno ’rwan. Swyddfa Bost yn y Neuadd Bentref, diolch fod y Pwyllgor wedi bod ddigon effro cyn i Gownteri’r Swyddfa Bost gael cyfle i’w chau’n gyfan gwbwl. Aelodau’r capel wedi dirywio oherwydd marwolaethau y rhai hynaf, dim llawer o bobl iau yn mynychu. Dros ddeng mlynedd yn ôl daeth teulu o fewnfudwyr i fyw yma, a daeth llawer i’w dilyn a’u problemau gyda nhw. Llawer o’r bobl yma heb geisio dysgu’r iaith na chesio ymdoddi i’r bywyd yma. Problemau cyffuruiau hefyd wedi cychwyn yr amser yma. Ffermwyr yn bodoli drwy arall-gyfeirio i dwristiaeth a.y.y.b. ond mae pen draw ar hynny. Mae’n anodd i feibion ddilyn oherwydd nad oes incwm byw i gael yn aml o’r fferm i’r rhieni, heb sôn am y meibion a’r merched. Mewnfudwyr yn gallu fforddio prynu ein tai, a newid o hynny i fyw arno, ac yn adeiladu ac altro adeiladau ac wedyn yn anfon am ganiatâd cynllunio i’r Parc Cenedlaethol! Gwae i ni Gymry wneud hynny, fe gawsom ein cosbi!

Di-enw

Dyma i chi beth ffeithiau am fy nyfodol i yn y fro Gymraeg. Rhaid pwysleisio nad yw’r amgylchiadau y byddaf yn eu disgrifio yn berthnasol i bawb, ond mi fyddan nhw i nifer. Sut ma’ cychwyn, ‘wy ddim yn siwr, ond gobeithio y gallwch chi wneud sens o hyn.

1. Rwyf wedi graddio ers dwy flynedd bellach o’r Brifysgol. Cyfartaledd cyflog unigolyn sydd newydd raddio am y blynyddoedd cyntaf yw £16,000, yn ôl ymchwil a wnaed gan UCM (NUS). Rhaid cofio fod y ffigwr yma mwy na thebyg yn chwyddedig, gan ei fod yn cymryd i mewn i gyfartaledd y nifer helaeth o raddedigion sydd yn chwilio am, ac yn cael, swyddi yn y brifddinas (Caerdydd), dinasoedd Lloegr, a de-ddwyrain Lloegr. Yn sicr felly nid yw’r ffigwr yma fel y saif yn berthnasol i Geredigion na Chymru. Mae’n bosib fod Ceredigion yn gorwedd yn agosach at £13,500, ond ni ellir cadarnhau hyn.

2. Yr wyf i yn dra ffodus i fod wedi ffeindio gwaith yng Ngheredigion sydd yn talu £16,000 y flwyddyn. Mae hyn yn fwy felly na beth y tybiaf yw cyfartaledd Ceredigion.

3. Mae cynghorydd morgais wedi fy nghynghori y gallwn, fel unigolyn graddedig sydd â chyfrif yn HSBC, gael morgais i’r swm o bron i 4 gwaith fy nghyflog, sef £64,000. Swnio’n hael iawn ac yn dipyn o arian.

4. Yr unig dai y gallaf i eu cael yn Aberystwyth o fewn y pris hwn, (hynny yw tai sydd ar gael gyda Morgan Jones a Evans Bros) yw fflatiau neu dai bach iawn, iawn. Pe buaswn yn briod ac am gael morgais ar y cyd, gallwn gael ty gwerth uchafswm o tua £80,000, heddiw. Unwaith eto mae’n swnio’n dda, ond does yna ddim tai teuluol ar gael o fewn y pris yma. Mae yna dai teuluol (3 ystafell wely) yng Nghwmann, ger Llambed, am £125,000, byddai’n rhaid i’r teulu cael incwm o £50,000 er mwyn cael morgais ar dy o’r fath. Yn syml, ‘dyw incwm o’r fath ddim ar gael i’r rhelyw o’r teuluoedd yng Ngheredigion, a minnau yn ei plith. Mae’r banciau yma yn
cynnig swm o’r fath gan dybio fod gyrfa’r unigolyn am roi gwell cyflog blynyddol iddo/i, ond nid yw hyn yn wir yma yng Ngheredigion. Does dim llawer o agoriadau ar gael yma i gael gyrfa o’r fath, heblaw fod rhywun yn gweithio fel athro/athrawes neu yn y cyngor, ac nid yw athrawon cyffredin yn debygol o gael fawr mwy na tua £23,000 y flwyddyn.

5. Ychydig iawn o agoriadau eraill sydd ar gael. Ystyriwn un o dudalennau we Y Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol. Nid oes gyfeiriad ar y ddalen a welais i at Geredigion, ond, mae yna am Sir Gâr. Cyfartaledd Gross Annual Earnings Sir Gâr yw £18,730, (o’i gymharu â Milton Keynes sydd yn £25,376 – nid Milton Keynes yw’r mwyaf llewyrchus o bell ffordd!). Mae hwn yn ystadegyn sydd yn ystyried pobl broffesiynol sydd wedi bod yn gweithio am flynyddoedd i gyrraedd uchelfannau eu swydd. Rhydd y G.A.E. yma yn Sir Gâr forgais potensial o £56,217. Ni all Sir Gâr ddim fod mor wahanol â hynny i Geredigion, os rhywbeth mae’n siwr ei fod yn waeth
yng Ngheredigion (yn wir, awgryma llythyr yn y ‘Teifi-Side’ heddiw fod cyfartaledd cyflog yn ne y sir yn £10k!). Unwaith eto, digon i brynu fflat bach yn Aberystwyth.

6. Beth am y rhai hynny sydd heb gael addysg brifysgol, ac felly ddim yn cael y pleser o’r banc yn cynnig morgais gwerth pedair gwaith eu cyflog? Beth os ydyw’r rhain yn deulu ifanc. Ystyriwn hyn mewn modd hael. Gwr ifanc yn cael incwm o £15,000 (cyflog hael i’r Sir). Gwraig ifanc yn ceisio magu plentyn cyntaf y teulu, ond yn gweithio’n rhan-amser. Ychwaneger tua £7,000 felly at incwm y teulu (hynny yw, yr incwm y maent am gael eu morgais wedi ei asesu arni). Swm o £22,000. Morgais dywedwn yn dair gwaith hyn ar y mwyaf = £66,000 yn cynnwys costau
cyfreithwyr. A hyn fel gyda pob morgais a theulu arall, ar ben gorfod rhedeg y car a bwydo’r teulu. Does yna ddim tai teuluol ar gael yng Ngheredigion am £66,500. O roi byrdwn arall ar y teulu ifanc, mae costau rhent ar y foment dipyn uwch na’r morgais, hynny yw, mae’n rhatach yn y pendraw prynu ty a chael morgais na gorfod talu rent ar hyn o bryd. Sut felly y mae disgwyl i’r teulu ifanc yma roi blaendal sylweddol ar y ty o’u dewis os oes cyfran helaeth o’u hincwm yn gorfod mynd i dalu rhent chwyddedig? Mae’n amhosib.

Llanddeusant, Ynys Môn
Cafwyd enw a chyfeiriad

Mewnlifiad- Tua hanner disgyblion yr ysgol ddim yn gallu siarad Cymraeg. Pan roeddwn i’n ddisgybl yno (1988-1994) roedd pawb yn gallu siarad Cymraeg rhugl yn yr ysgol.

All-lifiad- Pobl Cymraeg eu hiaith yn symud i’r trefi i chwilio am waith. Nifer y Cymry Cymraeg yn lleihau bob blwyddyn.

Llangwnadl, Gwynedd
Simon Jones

Mewn lle gwledig felma, lle does na ddim pentref agos, ‘mond tai ar wasgar, mae effaith y mewnfudwyr di-Gymraeg yn ofnadwy. Mewnlifiad- Mae pobol o ffwrdd yn symud i’r ardal gyda digon o bres i setio busnes i fyny a phrynu ty. Maen nhw yn cael pob cymorth mewn grantiau a.y.y.b. gan y cyngor sir, ‘Business Connect’, ELWa a.y.y.b. am osod busnes newydd i fyny. Fel arfer does yna ddim ystyriaeth o fusnesau cynhenid lleol. Mae nifer y cwsmeriaid yn aros yr un fath, ond mae’r ‘gacen’ yn cael ei rhannu allan i mwy o bobol. Mae gen i dystiolaeth o hyn ym maes argraffu yn Llyn. Mae yna dri o argraffwyr yn gweithio yn Llyn (gwaith teuluol neu hunan gyflogedig) tydyn nhw ddim wedi tyfu mewn nifer o weithwyr ers 10 mlynedd. Yn y
cyfnod yna, mae tri argraffwr gwahanol o dros Glawdd Offa wedi ‘setlo yma’, wedi mynd trwy’r grants i gyd, wedi gwneud niwed i’r busnesau lleol a wedi symud o ’ma ar ôl methu gwneud bywoliaeth. Tydi hyn ‘mond yn dwyn adnoddau a niweidio yr economi lleol. All-lifiad- nid yw pobol busnes lleol yn gallu cyflogi pobol ifanc newydd, am y rheswm uchod. Mae rhai yn sôn ein bod ni angen mewnlifiad o bres a phobol, a syniadau, ond ddim ar lefel yma yr economi. Mi ddylsa ‘tele-working’ a.y.y.b. neud o’n haws i bobol weithio yng nghefn gwlad, ond o brofiad rhedeg
safleoedd cymunedol i Llyn; mae pobol yn symud i mewn i Llyn gyda gwaith, ond ddim yn cyffwrdd â’r gymuned lleol.

Rhian Glyn,
Coed Anna,
Nanhoron,
Gwynedd.

Ardal Garnfadryn
21 o dai yn eiddo i Gymry
2 yn wag
27 yn eiddo i Saeson
6 o dai wedi eu gwerthu yn y pum mlynedd diwethaf i gyd i Saeson.
Nid oes yma neuadd, felly gweithgareddau yn troi o gwmpas y capel – y rhain ar hyn o bryd i gyd drwy gyfrwng y Gymraeg. Y rhan fwyaf o’r tai dros £80,000 – tyddynnod bychan bellach hefo ceisiadau yn y cyngor i gael pwll nofio!! Dim tai newydd yn cael eu codi. Dwi’n 40oed a phan o’n i tua 10 dwi’n cofio dwy siop yma (dim un rwan) a Chymry yn byw mewn 39 o’r tai yma a rhyw 10 yn dai haf neu furddunod.

Llinos H Jones,
6 Nant Ffynnon,
Nant Peris,
Caernarfon,
Gwynedd.

Dw i’n byw mewn pentref bychan iawn sydd wedi profi sawl dirywiad economaidd a chymunedol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae’r mwyafrif o dai yn wag drwy’r flwyddyn, neu’n dai haf, neu’n hosteli dringo – tai braf a fyddai’n gwneud cartrefi delfrydol i deuluoedd lleol. Ond eto, mae prisiau’r tai sydd ar y farchnad yn anobeithiol o uchel ac mae sawl teulu ifanc wedi gorfod gadael y pentref er mwyn prynu cartref.

Ychydig iawn o Gymry Cymraeg sy’n byw yma heddiw o’i gymharu â degawd yn ôl dyweder. Does yr unlle i’r Cymry gyfarfod heblaw am y dafarn leol sy’n llawn o dwristiaid/dringwyr/gwersyllwyr am y mwyafrif o’r flwyddyn. Caewyd siop y pentref (sy’n rhan o dy mawr 8 ystafell wely) am fod y perchnogion (Saesneg) wedi penderfynu byw yn Affrica! Mae’r adeilad yn wag am 50 wythnos y flwyddyn. Mae nifer o blant Cymraeg yn y pentref ond tueddent i siarad Saesneg os oes un plentyn
Saesneg yn eu cwmni! Hoffwn i brynu ty yma ond mae’r prisiau y tu hwnt i’m gallu i – a chymaint o dai gwag yma, mae’r peth yn warthus.

Mae 85 ty yn y pentref. Mae:
36 ohonynt gyda pherchnogion Cymraeg, a rhai sydd â phlant wedi dysgu’r iaith.
13 yn gartrefi Seisnigaidd; mewnfudwyr o Loegr.
23 yn dai haf sy’n wag am y rhan fwyaf o’r flwyddyn, gan gynnwys yr hen siop.
7 yn hosteli i glybiau cerdded / dringo o Loegr. Deuant yma’n ystod y
gwyliau fel arfer. Mae un hostel wrth yr Eglwys wedi derbyn grant
sylweddol gan y loteri er mwyn adnewyddu’r adeilad!
2 yn ail gartref i bobl ‘leol’
2 yn adfeilion
2 yn wag drwy’r flwyddyn.
* Mae un ty wedi cael ei brynu gan wasanaethau cymdeithasol Manceinion, er mwyn cartrefu pobl ifanc a
chanddynt broblemau ymddygiad – maent bellach yn creu helynt yn y pentref byth a beunydd.

Eirian Jones,
9 Brif Heol,
Blaenau Ffestiniog,
Gwynedd.

Fel rydych yn gweld rydw i yn byw ym Mlaenau Ffestiniog, rydw i wedi byw yma erioed. Buaswn i yn dweud mai yn y deng mlynedd diwethaf mae pethau wedi dechrau newid yma. Pobl Saesneg yn dod yma, hyd yn oed pobl ifanc gyda phroblemau. Mae’r tai yma yn rhad iawn i’w prynu, o gwmpas £14,000 – £30,000.

Rydw i a fy ffrindiau wedi aros yn ein cynefin ar ôl gadael ysgol a dychwelyd o’r Coleg. Rydym i gyd gyda swyddi lleol, diolch byth, ac yn siarad Cymraeg. Ond mae yna un peth sydd yn fy mhoeni i yn fawr iawn, pan mae rhai sydd yn byw yn y cynefin, yn rhentu llwyth o dai i bobl Saesneg; pan fydd bobl lleol Cymraeg yn cael eu gwrthod. Mae hyn angen cael ein sylw ag mae angen ei stopio. Rwan! Dydio ddim yn
deg.

Gwynne Wheldon,
Llanerch,
42 Maes Gerddi,
Porthmadog,
Gwynedd.

Er fy mod i’n byw yn nhref Porthmadog rydw i’n aelod a blaenor yn Eglwys Ebeneser, Borth y Gest, nid nepell o’r dref hon. ‘Does dim cynnydd o gwbl yn aelodaeth Ebeneser am nad oes Cymry Cymraeg yn symud i mewn i’r pentref. Mae nifer helaeth o dai haf / pen wythnos, ym Mhorth y Gest, a’r rheiny yn eiddo i Saeson uniaith nad oes ganddyn nhw ddiddordeb mewn na chrefydd na ddiwylliant trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae’n wir bod rhai Saeson sydd wedi symud yno yn dysgu’r iaith, neu wedi dysgu’r iaith, ond
lleiafrif ydyn nhw. Diolch am athrawon ysgol gynradd y pentref sy’n gwneud gwaith glew yn dysgu’r Gymraeg fel ail-iaith i’r plant.

John J Jones,
8 Maesceinion,
Waunfawr,
Aberystwyth
Ceredigion.

Fel athro cyflenwi sy’n teithio ac yn dysgu yn rhai o ysgolion gwledig traddodiadol Cymraeg pentrefi Ceredigion, sylwaf yn gynyddol fwyfwy erbyn hyn ar yr effaith a’r dylanwad mae plant newyddddyfodiaid, a rhai sydd erbyn hyn wedi dysgu’r iaith, ond nid yn ei dewis fel cyfrwng naturiol, yn ei gael ar Gymreictod y cymunedau. Yr effaith mwyaf trist yw fod y plant hyn yn dylanwaadu mor gryf ar y Cymry Cymraeg, fel bo’r Cymry cynhenid erbyn hyn yn siarad Saesneg â’i gilydd!

Siân Rhun Griffiths,
Bryn Salem,
Penmachno,
Conwy.

Mae fferm y teulu wedi ei lleoli mewn ardal arbennig. Golygfeydd gwych yng nghanol y wlad, a thaith fer o tua thri chwarter awr at y dref fawr, Llandudno. Yn ddelfrydol ar y ffarm fyswn i wrth fy modd byw, ond mae un broblem. Mae’r ardal mor boblogaidd, mae o’n denu pobl gyfoethog Saesneg i fyw yno. Yn yr ysgol gynradd leol yr unig blant sydd yn siarad Cymraeg yw fy nwy gyfnither. Felly nid af i i fyw yno oherwydd dwi ddim isio fy mhlant i dyfu fyny mewn cymuned Saesneg.

Amanwy,
13 Golwg Tywi,
Llangynnwr,
Caerfyrddin,
Sir Gâr.

Er fy mod i o deulu Cymraeg, es i i ysgol uwchradd Saesneg oherwydd ei fod gyferbyn â fy nhy. Roedd llawer o’r athrawon yn siarad Cymraeg, a llawer o’r disgyblion hefyd. Digon o gyfle i siarad Cymraeg gyda’r athrawon; ond oedd y disgyblion Cymraeg ddim, fel arfer, oherwydd bod y ffrindiau eraill i gyd yn Saesneg. Mae fy stryd i yn stryd newydd gyda 7 teulu yn Gymraeg, a 2 yn Saesneg. Mae tai newydd sydd
yn cael eu hadeiladu, yr un peth â’r tai dwi’n byw ynddynt, tua £100,000 +, (4/5 ystafell).

Cwm Gwendraeth, Sir Gaerfyrddin
Rhys Padarn Jones,
168 Neuadd Pantycelyn,
Ffordd Penglais,
Aberystwyth,
Ceredigion.

Rwy’n byw yng Nghwm Gwendraeth. Bûm yn ysgol Maesyryrfa, ond mae’r disgyblion yn siarad llawer mwy o Saesneg heddiw nag o’r blaen – boed hyn o ganlyniad i fewnlifiad, nid wyf yn siwr. Mae llawer mwy o Saeson yn dod i fyw yn y cwm erbyn heddiw hefyd – o ganlyniad, mae naws Gymreig yr ardal yn cael ei cholli. Ychydig flynyddoedd yn ôl roeddech yn medru cerdded lawr y stryd gan glywed Cymraeg
yn cael ei siarad o’ch hamgylch – erbyn heddiw, mae Saesneg yn prysur ddod yn iaith gyntaf pobl. Trist iawn yw hyn, yn enwedig, gan fod y sefyllfa’n bresenol yn un o ardaloedd mwyaf Cymraeg Cymru – Cwm Gwendraeth.

Caernarfon, Gwynedd
Eirlys Wyn Thomas,
Plough,
Mill Street,
Aberystwyth,
Ceredigion.

Rydwyf wedi byw yn ardal Caernarfon ar hyd fy oes cyn mynd i’r coleg, ac wir mae’r iaith Gymraeg yn fyw yn y dref ei hun ac yn y pentrefi cyfagos, ond yn anffodus i fyny yn y mynyddoedd mae’n dirywio. Mae llawer o Saeson wedi dod i fyw yno i ‘fwynhau’r olygfa’ heb geisio dysgu’r iaith, ac mae gan eu plant hwythau yr un agwedd.

Robert J H Griffiths,
Cilfach y Bardd,
Cae’r Delyn,
Bodffordd,
Gwynedd.

Gwyddom bellach fod y mewnlifiad i Gymru wedi cael effaith eithriadol ar safon iaith ein cymunedau. Aeth ein iaith yn ail iaith mewn llawer man. Rhaid atal datblygiad fel un a arfaethir yma ym Modffordd. Maent gyda’r bwriad i adeiladu 22 o dai i bobl leol. Diffiniad o ‘leol’; rhai sydd wedi byw neu weithio ar yr ynys yn ystod y 3 mlynedd ddiwethaf. Gwelwch y perygl yma o gael rhai sy’n cymudo i’n sir o leoedd Saesneg ar arfordir y gogledd, a thros y ffin (rhai) o Loegr. Rhaid trin hen dai sydd gennym yn barod a chael grantiau teilwng i’w gwneud yn bosibl i fyw ynddynt. Clywir mwy a mwy o Saesneg ar y stryd yn Llangefni a mannau eraill ym Môn.

Eirlys Morgan,
Bryn Aere Isaf,
Llanbrynmair,
Powys.

Ar ôl bod ar werth am flynyddoedd lawer, prynwyd y siop leol gan deulu di-Gymraeg.

Dim ond un garej sy’ ar agor. (Roedd yna bedair 10 mlynedd yn ôl.) Bellach nid oes garej yn gwerthu petrol (a.y.y.b.) o fewn 12 milltir i Lanbrynmair i bob cyfeiriad.

Mae’r mwyafrif mawr o blant yr ysgol gynradd yn dod o gartrefi di-Gymraeg / Saesneg. Mae’r Saeson hyn yn gefnogol iawn i’r iaith ac i’r ysgol. Hebddynt, byddai yna berygl i’r ysgol gau.

Mae ysgol Llanbrynmair yn ysgol Gymraeg yn swyddogol h.y. dim ond y Gymraeg a
ddefnyddir yn y blynyddoedd cynnar nes bod y plentyn yn 7oed.]

Mae yna nifer o deuluoedd yn yr ardal yn mynd â’u plant i Lanidloes (a.y.y.b.) er mwyn osgoi addysg Gymraeg/ddwyieithog yn Llanbrynmair ac Ysgol Bro Ddyfi.

Heblaw am Laura Ashley ac amaethyddiaeth, byddai’n rhaid mynd ymhell oddi yma i gael gwaith.

Osian H Williams,
Swn y Môr,
Pistyll,
Pwllheli,
Gwynedd.

Hoffwn dynnu eich sylw at y materion pwysig yn ein hardal ni.
Plant Ysgol: Am wyth bydd y plant yn aros am y bws i’r ysgol uwchradd – dim gair o Gymraeg. Hanner awr yn ddiweddarach, plant yr ysgol gynradd, a’r un yw’r stori – Saesneg! Sylwaf mai 2 aelwyd Cymraeg sy’n y stâd o dai Cyngor.
Yn y rhes dai: 7 o aelwydydd Cymraeg (allan o 15). Mae’r sefyllfa yn debyg y tu allan i’r pentref – y mwyafrif o’r bythynnod ( yn arbennig y rhai gyda ychydig o dir) yn eiddo i Saeson. Gwelir yn aml yr arwydd ‘Private Property’ er fod llawer llwybr cyhoeddus yno!

Aled Eynon,
Penbontfaen,
Cwm-Miles,
Login,
Hendygwyn-ar-Dâf,
Sir Gaerfyrddin.

Rwyf yn byw mewn ardal wledig ac yn poeni am ddirywiad yr iaith Gymraeg a’r gymdeithas, sydd yn brysur droi i fod yn un ddieithr i mi’n bersonol. Dim ond Saeson sydd yn prynu unrhyw dþ lleol sydd yn cael ei roi i werthu yn fy ardal, ac mae fy ffrindiau yn lleol wedi gorfod symud i’r dinasoedd yn y dwyrain i gael gwaith. Canlyniad hyn yn y diwedd fydd cymdeithas o ‘old fogies’ Saesneg. Dim y math o le y
byddai’n mwynhau byw ynddi cymaint ag rwyf wedi yn y gorffennol.

Rhydian Mason,
Cwmisaf,
Cwmsymlog,
Aberystwyth,
Ceredigion.

Magwyd fi ym mro Trefeurig, ger pentre Cwmsymlog. Pymtheng mlynedd yn ôl, un neu ddau aelwyd ‘Seisnig’ oedd yno. Erbyn heddiw does yna’r un aelwyd Gymreig yng Nghwmsymlog. Mi hoffwn pe bawn i’n medru symud i Gwmsymlog, ond mae prisiau’r tai’n ‘uffernol’ o uchel, a does yna ddim gwaith i gael yn lleol i mi.

Mae pentre Cwmsymlog wedi marw o ran Cymreictod, ac mae pentrefi cyfagos, Penbontrhyd-y-beddau, Banc-y-darren, a Penrhyncoch yn mynd lawr yr un lôn. Ni fyddwn yn fodlon rhoi lan â hyn llawer mwy. Mae cymunedau cefn gwlad, a’r hen ffordd o amaethu yn marw.

Hefin Wyn Jones,
Garreg Lwyd,
Trawsfynydd,
Meirionydd.

1999 – 2000: Yn ystod yr adeg yma, roedd tua deg ty ar werth. Gwerthwyd wyth ty i estroniaid, a dau i bobl lleol. Adeiladwyd un ty newydd gan estroniaid.
2001: Y flwyddyn hon, sylwais fod tua deunaw ty ar werth. Gwerthwyd unarddeg ty i estroniaid, a thri i bobl lleol. Mae pedwar ty ar werth ar hyn o bryd. Gwerthwyd mwyafrif y tai yn yr haf. Dyfynnir perchenog newydd un o’r tai yn dweud, ‘it’s a pittance’ am bris ei dy – £42,500.

Tua pum mlynedd yn ôl, roedd mwyafrif tai y pentref yn cael eu prynu gan gyplau ifanc lleol, gyda prisiau y tai rhyw saith i ddeg mil o bunnoedd yn rhatach. Ond yn awr, mae’n anodd i bobl lleol gystadlu yn y farchnad, gyda chyflogau lleol mor isel. Nid yw’r Cynulliad, y Senedd, yr aelod Seneddol nac aelod y Cynulliad i weld yn gwneud dim i adfer y sefyllfa, maent i gyd yn ddistaw.

Ugain mlynedd yn ôl, roedd deuddeg yn fy nosbarth yn yr ysgol gynradd, mae eu hanner wedi gadael yr ardal. Mae dwy dafarn lleol, un yn eiddo i fragdy, ac yn cael ei redeg gan Sais. Ac un yn eiddo i bobl lleol, ond sydd eisiau gwerthu.

Mae unarddeg o fusnesau lleol (e.e. Pôst, Modurdy), a dim ond un yn cael ei redeg gan Saeson. Yn y Banc, mae’r gweithwyr yn lleol. Mae mwyafrif disgyblion yr ysgol gynradd leol yn hanu o deuluoedd Cymraeg eu hiaith, tua 80%. Mae holl gyfarfodydd gwahanol gymdeithasau lleol yn cael eu cynnal yn yr iaith Gymraeg, heblaw am yr
Eglwys, sy’n cynnal cyfarfodydd dwyieithog. Mae’r rhan fwyaf o’r newydd ddyfodiaid yn bobl hyn.

Wynne ap Iorwerth,
Glanrafon Bach,
Mynydd Llandegai,
Bangor,
Gwynedd.

Ym Mis Mehefin ymddeolais o’r lluoedd arfog ar ôl 25 mlynedd o wasanaeth. Fy mwriad oedd i ddychwelyd i Gymru er mwyn cael byw bywyd Cymraeg. Siom aruthrol a gefais o ganfod pa mor anodd yw hynny. Mae mewnlifwyr wedi symud i mewn i bron pob bro mewn rhifoedd mawr. Symudais i Landegfan i gychwyn a chefais fy nghyfarch gan un gwr bonheddig gyda’r geiriau “Oh you’re Welsh, we don’t get many of them moving in here”! Yn fy mhlentyndod, Cymraeg oedd y bro hwnnw ond heddiw
Saesneg yw’r drefn yna.

Tra bum yn chwilio am le i fyw mynychais swyddfeydd gwerthwyr tai yn ddirfawr trwy holl ardaloedd Gwynedd. Canfyddais nad cystadlu yn erbyn Cymry eraill am eiddo yr oeddwn, ond yn anochel yn erbyn Saeson. Mwy na hyn, pan oeddwn yn galw i gael golwg ar eiddo, canfyddais bod y tai da gyda golygfeydd hardd mewn ardaloedd moethus yn nwylo’r Sais ym mhob man. Ar hyd Afon Fenai yn Ynys Môn ac yn Eryri, gan fewnlifwyr mae’r tai gorau a’r Cymro’n gorfod byw ar stadau’r cyngor neu mewn
ardaloedd tlawd mewn amgylchiadau anfanteisiol. Cywilydd yw bod yr amgylchiadau hyn wedi codi.

Mae San Steffan wedi gwneud cam mawr â’n gwlad.

Symudais i Fynydd Llandegai flwyddyn yn ôl gan obeithio cael byw bywyd Cymraeg, gan fod y pentref yn eistedd mewn man hollol wledig tua 900 troedfedd i fyny yn Eryri. Di-Gymraeg yw’r rhan fwyaf o’r trigolion yma ac mawr oedd y gorfoledd gan y broydd traddodiadol i ddarganfod mae Cymro oeddwn.

Roeddent yn gwbl sicr mai un di-Gymraeg oedd am brynu’r ‘Ty Mawr’. Amgylchiadau trist sydd yn perthyn yn y pentre hwn oherwydd y mewnlifiad. Bythynnod bach yw’r rhan fwyaf o’r tai yma ac mewn dwylo mewnlifwyr mae’r mwyafrif. Y canlyniad yw
na all y bobl ifanc fforddio prynu tai eu cyn-dadau! Maent yn newid dwylo am bron i £85,000 ac mae un ar werth nawr gyda phris gofyn o £106,000! Mae’r bywyd Cymraeg a’r Iaith Gymraeg bron wedi cael eu lladd yma gan fewnlifwyr.

Rhoddais anerchiad bach yn neuadd y pentre blwyddyn diwethaf ar destun fy mhrofiadau ar y môr, pan dorrodd un o’r mewnlifwyr ar fy nhraws i ofyn i mi roi’r anerchiad yn Saesneg. Gwrthodais! Ac o ganlyniad ‘rwyf wedi cael fy llongyfarch lawer gwaith gan y bobl Gymraeg. Mae’n rhaid cael ‘strategi’ i ail greu broydd Cymraeg trwy Gymru gyfan.

O siarad gyda’m cymdogion mae’r mewnlifiad o rai di-Gymraeg i’r fro hon wedi creu llawer o densiynau. Mae’r mewnlifwyr yn hoff iawn o bwysleisio eu hawliau fel y maent hwy yn eu gweled. Un o’u triciau yw i drio cau llwybrau cyhoeddus neu draddodiadol sydd yn croesi eu tir. Cytunodd cyfaill i mi i brynu ty yn ddiweddar ond i ganfod pan symudodd i fewn bod mewnlifwyr sy’n byw drws nesaf wedi cau lle giat i
wahardd llwybr troed rhag croesi eu tir nhw. Yn ogystal mae’r un rhai yn awr wedi dechrau creu llwybr dros tir fy nghyfaill er mwyn cael creu llwybr llygad iddynt eu hunain.

Mewn man arall clywais bod mewnlifwyr wedi datgan na all y cyhoedd ddefnyddio un llwybr heb ofyn caniatâd o flaen llaw iddynt hwy. Mae pysgotwyr yr afonydd yma yn pryderu hefyd am bod mewnlifwyr o Maenceinion a Lerpwl yn talu arian mawr am bysgodfannau ar lannau ein afonydd ac wedyn yn atal y Cymry rhag eu defnyddio. Clywais yn ddiweddar hefyd am glwb dringo o Loegr sydd yn ceisio atal y bobl leol rhag pori tir mynydd, gan frolio bod eu llywydd hwy yn fargyfreithiwr a’i fod yn barod i ymladd yn erbyn unrhyw Gymro sy’n barod i’w wrthwynebu.

Ardal hollol Gymraeg oedd hon pan oeddwn yn blentyn. Pobl dlawd oedd yn byw yma ond llwyddo oedd y diwylliant. Oherwydd y mewnlifiad ychydig iawn o’r iaith Gymraeg sydd i’w chlywed ar y strydoedd yn awr. Saesneg yw iaith y maes chwarae, busnes, yr ysgol, yr eglwys a.y.y.b.

Nid yw’r mewnlifwyr yn gwneud yr ymdrech leiaf i ddysgu’r Gymraeg, ond mae gan bron pob un ohonynt plentyn sydd yn gallu siarad Cymraeg, ac oherwydd hynny maent yn credu eu bod wedi gwneud eu dyletswydd tuag at yr iaith.

Mair Heulyn,
Crud yr Awel,
Synod,
Llandysul,
Ceredigion.

Dyma hysbyseb yn y Cambrian News ddydd Iau, Medi 27, 2001. Wedi ei werthu ar y rhyngrwyd ddydd Gwener, Medi 28, 2001 fel ty haf i bobl o Gaergrawnt. Arwydd ar werth i fod yn yr ardd ar y Nos Wener!
Gwerthwyd am y pris a ofynnwyd, £89,950.

Bethan Roberts,
Bryn Pin,
Tudweiliog,
Pwllheli,
LL53 8NB.

Mae pethau’n gwaethygu ym Mhwllheli. Teimlaf bod y bobl di-Gymraeg yn cael gwasanaeth mewn siopau a.y.y.b. yn eu hiaith eu hunain, a hynny heb orfod gofyn amdano. Dydi’r Cymry ddim yn cael hyn! Dyma dri enghraifft ohonaf i ddim yn cael dewis ym Mhwllheli – mewn un wythnos. (Dim ond at y bobl yma es i – es i ddim i’r un siop arall.)

1) Mi es i Woolworth – Americanes oedd wrth y til. Dim dewis i mi.
2) Mi es i H.S.B.C. Roedd na Gymraes ddi-Gymraeg yno. Bob tro y bydd hi yno, mi
fyddai’n gofyn am rywun Cymraeg, ac yn cael rhywun fel arfer. Y tro yma, mi
ofynnais eto, ond doedd na neb. Roedd y person oedd i fod hefo hi wrth y dderbynfa.
Unwaith eto ches i ddim dewis. Roeddwn eisiau gofyn cwestiynau am fy nghyfrif, ond
doeddwn i ddim am wneud hynny mewn iaith arall. Felly ches i ddim y gwasanaeth yr
oeddwn ei eisiau. Pam fod rhaid cael rhywun di-Gymraeg ar ei phen ei hun, mae’n
digwydd yn aml. Beth am wersi Cymraeg?
3) Mi ges i diced parcio, ac es i at y ddau plismon a roddodd o i mi, a siarad Cymraeg
hefo nhw. Roedd y ddau yn ddi-Gymraeg. Dim dewis i mi eto.

Mi fydda i’n mynd i siop ‘Savers’ yn eitha aml ac mae’r staff yn siarad Saesneg â’i gilydd. Mae pobl diniwed a di-hyder yn mynd i fynd atynt a meddwl nad ydynt yn deall Cymraeg, ac yn siarad Saesneg gyda hwy.

Meddygfa Nefyn: Mae’r meddygon i gyd yn Gymraeg – da iawn. Yn anffodus, mae un nyrs yno sydd yn ddi-Gymraeg, ac yn gweithio ddydd Iau a dydd Gwener. Unwaith eto dydi’r pobl yma ddim yn cael dewis. Maent yn gorfod siarad Saesneg. Beth am wersi Cymraeg?

Tydw i ddim yn disgwyl i bawb sy’n gweithio ym mhob siop i fod yn gallu siarad Cymraeg, a hynny gan mai Saeson sydd biau llawer o’r siopau. Ond, mewn siopau fel Kwik Save, Spar, Woolworths, Savers, (siopau cadwyn) mi ddylai bawb wneud. Un peth pwysig iawn eto — rhaid cofio fod pawb sydd wedi cael addysg ym Mhen Llyn yn ddiweddar yn deall Cymraeg. Mi ddylai pawb siarad Cymraeg efo’r pobl ddi-Gymraeg yma. Petai pawb Cymraeg yn gwneud hyn, byddai’n dod yn beth mwy naturiol i’w glywed. Mi fydda i’n gwneud hyn, ond yn teimlo’n annifyr gan fod neb arall yn ei wneud.

Delyth ac Eleri Evans,
Nant Dwr Oer,
Nantmor,
Gwynedd.

Beddgelert a’r Cylch. (Nantgwynant a Nantmor)
Yr Ysgol: Pan oeddwn yn yr ysgol ym Meddgelert yn y 70au roedd 3/4 yn siarad Cymraeg fel mamiaith. Rwyf yn gweithio yno fel cymhorthydd cynnal dysgu, ac yn teimlo’n ddigalon oherwydd bod cynifer o’r plant yn siarad Saesneg adref. O 39 o blant, 12 sy’n siarad Cymraeg gartref. Er bod y rhan fwyaf o blant 7-11 oed yn troi i Saesneg â’i gilydd, mae’r plant o 4-7oed yn llawer gwell am siarad Cymraeg â’i gilydd.
Mae mwy o blant o gartrefi Cymraeg na Saesneg i ddod yn y dyfodol. Prin yw’r rhieni sydd yn dysgu Cymraeg.

Siopau: Chwech siop sydd yn y pentref ac un sydd yn cael ei rhedeg gan Gymraes. Mae gwr y post yn dysgu Cymraeg.

Gwestai:O’r gwestai a thai ymwelwyr yn y pentref, un sydd yn cael ei reoli gan siaradwr Cymraeg.

Capeli: Mae capel yr Annibynnwyr a’r Methodistiaid ym Meddgelert a Nantgwynant wedi cau. Mae capel yr Annibynwyr yn rhanol yn ganolfan ymwelwyr, canolfan dechnoleg a chanolfan dreftadaeth. Ar hyn o bryd mae grwp o Gymry lleol wedi ffurfio cwmni er mwyn defnyddio Capel Bethania, Nantgwynant at aml bwrpasau gan y Gymuned. Daeth y Gymdeithas Lenyddol a fu mewn bri am dros ddeugain mlynedd i
ben, felly hefyd yr Eisteddfod leol. Yr unig weithgareddau uniaith Gymraeg yw Merched y Wawr, lle mae 3 aelod sy’n ddysgwyr da; a’r Cyngor Cymuned. Cynhelir y gymdeithas hanes a phwyllgor y Neuadd Gymunedol yn Saesneg, gan fod y mwyafrif yn aelodau di-Gymraeg.

Tai: Dros yr ugain mlynedd diwethaf mae’r mewnlifiad wedi effeithio’n drwm ar yr ardal, a’r gymdeithas Gymraeg wedi gwanhau’n drychinebus. Eithriad yw gweld teulu Cymraeg yn symud i fyw i’r ardal. Mae prisiau tai yn uchel iawn, y rhai rhataf, sy’n dai cymharol fychan mewn rhes, yn £55-60,000. Ar hyn o bryd mae ty mewn bloc o chwech ar werth am tua £120,000. Codwyd y bloc hwn o dai ychydig o
flynyddoedd yn ôl ar safle modurdy’r pentref. Prynwyd hwn a’i ddymchwel gan Sais, a lwyddodd i gael caniatâd i godi’r tai di-angen hyn. Mae tri ohonynt yn dai haf. Mae bloc arall o dai newydd gael eu cwblhau gan Sais sy’n byw yma ers blynyddoedd bellach – un ty iddo’i hun a phedwar i’w gosod fel tai gwyliau. Er gwaethaf gwrthwynebiad lleol, cawsant eu codi oherwydd hen ganiatâd cynllunio!

Llanwddyn, Powys
Enw a chyfeiriad ar gael

Mae ysgol gynradd y pentref yn ysgol Gymraeg gyda 38 o ddisgyblion ar hyn o bryd. Mae 15 yn dod o gartrefi Cymraeg eu hiaith. Mae’r broblem yn codi pan mae’n rhaid iddynt ddewis mynd i ddosbarth Cymraeg neu Saesneg yn Ysgol Uwchradd Llanfyllin (ysgol ddwyieithog). Mae rhai plant o deuluoedd Saesneg eu hiaith yn mynd i’r dosbarth Cymraeg ond dydy’r rhan fwyaf ddim, er eu bod wedi cael eu holl addysg hyd yma trwy gyfrwng y Gymraeg. Ond y peth gwaethaf yw pan mae plant o gartrefi Cymraeg yn mynd i’r dosbarth Saesneg.

Pum mlynedd yn ôl roedd un dosbarth Cymraeg a 4 Saesneg yn yr ysgol uwchradd, ond erbyn hyn mae un dosbarth Cymraeg a 6 Saesneg, er mwyn ymdopi â’r holl ddisgyblion sy’n trafeilio dros y ffin bob diwrnod. Erbyn hyn dwi’n teimlo fod popeth yn Saesneg oni bai eich bod yn gofyn amdano yn y Gymraeg. Mae’r arwydd newydd uwchben y drws yn crynhoi’r cyfan i mi -Ysgol Uwchradd LLANFYLLIN HIGH SCHOOL.

Mae’r Cyngor Cymuned yn cyfarfod yn Saesneg. Mae rhai o’r aelodau yn gallu siarad Cymraeg ond nid y Cadeirydd, a’r sefyllfa wedi bod fel hyn ers blynyddoedd lawer.
Does dim tai newydd wedi eu codi’n ddiweddar. Does dim tai ar werth yn y pentref. Mae’r merched ifanc yn tueddu i weithio fel athrawes neu nyrsys, a’r dynion yn ffermwyr neu yn gweithio yn y ffatri yn Llanfyllin. Does dim llawer o gyfle am waith arall, oni bai am waith yn y gwesty.

Cyril Jones,
Trem Eryri,
Mynytho,
Pwllheli

Credaf mai 280 o dai sydd yn yr ardal. Mewn tua 109 o’r cartrefi y mae teuluoedd Cymraeg eu hiaith yn byw erbyn hyn. Dau berson oedd yma heb fod yn siarad Cymraeg hanner can mlynedd yn ôl. Mae nifer y bobl ifanc sy’n byw yn yr ardal yn fychan iawn, iawn. Dim ond 42 o blant sy’n mynychu’r ysgol leol gan gynnwys y 12 sy’n yr ysgol feithrin. Mae ychydig o blant yr ysgol wedi treulio amser ar gwrs yn ysgol Llangybi lle dysgir Gymraeg i blant uniaith Saesneg pan yn saith oed. Saesneg ydi iaith eu chwarae yn yr ysgol er hynny. Mae’r bywyd cymdeithasol yn dal i fynd ymlaen er bod aelodau’r gwahanol gymdeithasau yn penwynnu a phrinhau. Cyn belled ac y gwn, dim ond y Clwb Cinio Pensiynwyr sy’n tueddu i droi i iaith ‘Our English Friends’. Mewnfudwyr ydi perchnogion y mwyafrif llethol o’r tai a
godwyd yn ystod y 25 mlynedd diwethaf. Gwn am gwpwl 25 – 30 oed sy’n awyddus i brynu ty, ond mae prisiau’r tai sydd ar werth ymhell o’u cyrraedd.

Owen Jones,
Mur Poeth,
Pencaerau,
Rhiw,
Pwllheli

Engreifftiau o dai ar werth yn yr ardal yma ar hyn o bryd :
Bwthyn 2/3 llofft yn y Rhiw ac 1 acer o dir £160,000
Byngalo æ llofft yn Aberdaron £145,000
Bwthyn 2/3 llofft a æ acer yn Rhoshirwaun £79,500
Ty 3 lloft yn Llangwnadl £97,500
Ty 3 llofft yn Rhoshirwaun â mymryn bach o dir £130,000
Mae’r prisiau yn wirion bost ac allan o gyrraedd pobol leol. Dim ond Saeson all eu prynu, ac mae angen gwario i’w gwella wedyn.

Gareth Parry,
Gwyndy,
Ffestiniog,
Gwynedd

Tai yn rhy ddrud i bobl leol sydd ar gyflogau isel, neu yn ddi-waith. ‘Tai Stryd’ o £45,000 i fyny, a tai o gwmpas y pentref hyd at £100,000 a throsodd! Bron pob ty gwag yn cael ei werthu i estroniaid a’r mwyafrif llethol o’r rhain ac agwedd sarhaus tuag at ein iaith, hanes a’n diwylliant. Un cwpwl yn ceisio mynnu nad oedd Cymraeg i’w siarad yn y feddygfa leol. Mae fy merched fy hun wedi dioddef pethau fel;
“Stop speaking that ridiculous language”, “Don’t be so Bloody Rude, I don’t speak THAT” a “Say it in English for God’s Sake.” Pwy sydd yn hiliol? Mae pob math o siamplau o’r math yma o beth gan y Cymry lleol i gyd.

Dylan Evans,
Parc,
Garnfadryn,
Pwllheli,
Gwynedd

Rwyf yn byw mewn pentref bychan iawn, ac er bod pentrefi fel Abersoch a Llanbedrog wedi Seisnigeiddio tua 10 i 15 mlynedd yn ôl, yn y pum mlynedd diwethaf y gwelwyd yr effaith fwyaf ar Garnfadryn. Yn y 2 – 5 mlynedd diwethaf mae’r pentref wedi marw ar ei draed, o ran y Gymraeg a theimlad cymunedol. Yn y flwyddyn 2000 yn unig daeth pedwar ty ar y farchnad lle roedd pobl Cymraeg oedrannus wedi bod yn byw hyd eu marwolaeth, does dim syndod i’r tai fynd i Saeson a oedd wedi ymddeol. Mae’r siop eisoes wedi cau a mae sôn fod y Capel yn mynd run ffordd. Rwyf yn teimlo mai beth sydd wedi digwydd yn ddiweddar yw bod y tai yn Abersoch, Mynytho, a Llanbedrog wedi eu llenwi â Saeson, a bod pobl yn dechrau darganfod tai eraill mewn llefydd megis Rhiw, Garnfadryn, Bryncroes a Tudweiliog. Does gan Penrhos bron ddim bai am fod mor hardd, ond rwy’n teimlo y bydd hi yn marw fel Cymdeithas Gymraeg os na fydd tai ar gael i’r ifanc. Mae rhywun sydd wedi cerdded drwy Aberdaron ar ddiwrnod o aeaf yn gwybod fod y sefyllfa yn un dorcalonnus.

Ffion Wyn,
Pwllcoch Uchaf,
Rhosybol,
Ger Amlwch,
Ynys Môn

Wedi bod yn ddisgybl mewn ysgol uwchradd am 7 mlynedd, ble welais ddirywiad sylweddol yn y defnydd a wnaed o’r Gymraeg, ac yn y pendraw gweld y Saesneg yn dilorni’r Gymraeg yn gyfan gwbwl. Enghreifftiau penodol o gael fy ngalw’n ‘hiliol’ am fynnu gweld perfformiadau Cymraeg yn Eisteddfod yr Ysgol. Y siop tsips leol hyd at yn ddiweddar yn atal staff rhag siarad Cymraeg â chwsmeriaid.

Mynychu cyfarfodydd ‘Llais Ifanc’ yn y Cynulliad yn uniaith Saesneg.

Llanfechell, Ynys Môn
Cafwyd enw a chyfeiriad

Rhai stadau yn y pentref gyda tua 90% o Saeson yn byw ynddynt. Saeson yn cadw’r siop leol, iaith y sgwrs yn newid. Rhan fwyaf o ddisgyblion yr ysgol gynradd yn ddi-Gymraeg – Saesneg yw iaith yr iard. Cymry yn yr ysgol uwchradd yr ardal yn dioddef hiliaeth oherwydd ein bod ni’n Gymry. Mae croeso i unrhyw A.C. neu bapur newydd (fel y Daily Post) ddod i’n hysgol i gael gweld beth yw hiliaeth go iawn. Mae cyngherddau ysgolion Sul erbyn hyn yn ddwyieithog. Neb yn nabod neb, ers talwm roedd pawb yn nabod ei gilydd – mae’r gymuned wledig wedi hen ddiflannu. Tai di-angen yn cael eu hadeiladu. Mae ty yn agos i ble rwyf yn byw wedi ei adeiladu heb angen. Does neb erioed wedi byw ynddo. Mae’r ty ar y farchnad rwan am £175,000 (llawer rhy ddrud i bobl leol.) Cwmni lleol sy’n cyflogi degau o bobl yr ardal
yn ceisio cael caniatâd cynllunio am swyddfeydd newydd – Cyngor Sir yn eu gwrthod. Mae angen enfawr am waith yma, ond eto mae’r Cyngor yn gwrthod caniatâd cynllunio a allai greu ychydig o waith angenrheidiol. Mae pob ty sydd ar werth yma yn cael ei werthu i Saeson.

Elinor Mair Davies,
Ty Nant,
Penybontfawr,
Croesoswallt,
Powys

Er fod yna lawer o gartrefi Saesneg, mae’r ysgol yn ddwyieithog, ac mae’r plant yn derbyn addysg Gymraeg yn unig hyd at 7 oed. Mae’r Cyngor Cymuned yn cyfarfod yng Nghymraeg ynghyd â phwyllgorau Sioe Gwn, Sioe Flodau, Neuadd, a.y.y.b. Mae llawer o fewnfudo yn yr ardal, ond mae’r Cymry yn dal eu tir er mor agos yr ydym i’r ffin. Saeson sy’n rhedeg y dafarn leol ond mae’r siop leol yn cael ei rhedeg gan Gymry Cymraeg (fy rhieni), ffermwyr sydd yn arallgyfeirio. Mae llawer o arallgyfeirio
yn digwydd yn yr ardal, ond yn ddiweddar sylwn mai ffermwyr Cymraeg sy’n prynu busnesau lleol er engraifft, y siop ac ambell dafarn leol. Mae tua ugain o dai newydd wedi eu codi’n ddiweddar. Pobl ifanc sydd bennaf yn byw ynddynt, mae’r galw am dai yn uchel.

Nantmor, Gwynedd

Fe’m ganed yn Nantmor, gan adael i fynd i’r coleg, ac yna gweithio i ffwrdd. Felly dyma gymhariaeth rhwng y dyddiau hynny a heddiw.
1940 2001
Ffermydd 19 8
Cymry ar y ffermydd 19 3
Ffermdai aeth yn wag 0 11
Cymry yn byw ynddynt 3 0
Saeson yn byw ynddynt 3 11
Cymry yn nhai y pentref 25 8
Nifer y tai newydd ers 1940 12
Tai haf yn y pentref 12
Tai â Saeson drwy’r flwyddyn 16
Tai Preifat yn yr ardal 13
Plasau yn yr ardal 3
(7 ty haf, 5 â Saeson ynddynt, 2 â Chymry ynddynt.)
Y Plasau i gyd yn berchen i Saeson.

Dyma felly amlinelliad o’r dirywiad aruthrol yn ardal Nantmor oedd yn ardal dra ddiwylliedig, gyda dau gapel â 150 o aelodau, ac heddiw un Capel â 14 o aelodau. Roedd hefyd ddosbarthiadau nos, ac eisteddfodau, a chymdogaeth dda.

Emlyn R Roberts,
Brondanw Arms,
Llanfrothen,
Gwynedd

Pryderu a wnes i pan cafwyd hawl cynllunio yn fy mhentre tua 4 blynedd yn ôl. Roedd y tai yn cael eu gwerthu cyn cael eu hadeiladu, ac dim hyd yn oed arwydd lleol i ddweud eu bod ar werth. Mewn hir a hwyr roedd mwy a mwy o bobl mewn oed 65 i 75 o amgylch y pentref. Dim plant, dim iaith, ond eu cymuned bach nhw eu hunain, fel ‘Brookside’ i’r henoed mewn pentref bach yng Ngogledd Cymru.

Mae’n werth dod i’r dafarn ar nos Fawrth i gael clywed yr iaith fain.

Lari Parc, Christine Jones, Elan Thomas,
2 Bro Arfon,
Y Fron,
Caernarfon,
Gwynedd

Arolwg Tai – Y Fron
Gwnaethpwyd yr arolwg yn ystod mis Hydref, 2001, gan Christine ac Elan. Wrth hysbysebu cwrs Cymraeg, fe ymwelwyd â phob ty yn Y Fron ac fe ofynnwyd os oes angen cwrs, a chynnig un. Wrth gwrs mae iaith yr ateb yn dynodi iaith y preswylwyr, os ydych yn gweithio ar y ffaith fod person sy’n uniaith yr iaith fain yn troi’r aelwyd i’w hiaith nhw.

Canlyniadau
Ateb Cymraeg 41
Ateb Saesneg 63
Dysgwyr 3
Tai gwag 2
Cymry di-Gymraeg 2
Cyfanswm 111

Gwynne Morris Jones,
Cae Iocyn,
Llaneilian,
Ynys Môn

Oes angen tai?

Ar hyn o bryd, mae yna oddeutu 1700 o dai ar werth ar Ynys Môn. Yn ychwanegol, mae caniatâd a roddwyd am adeiladu tai dros bum mlynedd yn ôl wedi ei ddiogelu (gyda gwaith mwyaf dibwys wedi ei wneud ar y safle) ond heb ei orffen yn gwneud cyfanswm o oddeutu 1000. Hefyd, allan o’r pum mlynedd diwethaf, mae yna oddeutu 350 o dai gyda chaniatâd ond heb eu gorffen.

I grynhoi:
1700 o dai ar werth.
1350 o dai gyda chaniatâd, ond heb eu gorffen.
Mae’r Cynllun Datblygu Undebol yn rhagweld y nifer tai a teuluoedd yn aros yn sefydlog o 2001 hyd at 2016, gyda’r boblogaeth yn gostwng 6,180. Felly nid oes angen adeiladu unrhyw dy ychwanegol o’r newydd dros gyfnod y cynllun unedol. Gwell fuasai addasu’r stoc presennol ac, efallai, trosi rhai o’r hen adeiladau fferm i greu aneddau newydd. Ar y llaw arall, os bydd twf economaidd yn ymddangos ar yr
ynys ac angen rhagor o dai i’r gweithwyr, fe ddylai’r Cynllun Unedol gynnwys elfen o hyblygrwydd i ganiatáu ychydig o dai newydd mewn ymateb i’r twf.

Achos Mewnlifiad
Gan fod yna nifer o dai gwag yn Ynys Môn ar hyn o bryd – un ai ar werth neu i’w llogi, mae hyn yn denu pobl i’r ynys, yn enwedig o Loegr.Mae yna ddau fath o fewnlifwyr:
1. Pobl sydd yn ymddeol, yn medru gwerthu eu cartrefi yn Lloegr am swm sylweddol ac yn prynu ty cyfartal am bron hanner y pris ym Môn, gyda’r pris yna hyd yn oed allan o gyrraedd ariannol pobl leol.
2. Mae gwybodaeth wedi ei dderbyn bod swyddfeydd yn y dinasoedd Lerpwl, Manceinion a Birmingham yn annog rhai o’u cleientiaid – y di-waith, i symud i Ogledd Cymru, lle mae yna ddigon o lefydd i’w rhentu ac yn rhatach nag yn y dinasoedd. Mae cannoedd, os nad miloedd, wedi symud i’r ardaloedd yma ond heb unrhyw obaith o gael gwaith – dim ond brafiach lle i fod yn segur ynddo.

Heb y stoc gormodol o dai gwag, ni fuasai’r mewnlifiad yn digwydd i’r un graddau.

Effaith Mewnlifiad

1. Gostyngiad yn nhwf y boblogaeth oherwydd y nifer uchel o bobl mewn oed sydd yn cynnwys y mewnlifwyr, wedi ymddeol yma. Ni fydd y rhain yn cynhyrchu plant!
2. Mae nifer y rhai Cymreig / Cymraeg sydd yn byw yn ardal Llaneilian wedi gostwng yn y deng mlynedd diwethaf o tua 20%.
3. Mae’r siop a’r post lleol wedi cau.
4. Yn yr ardal yma o’r plwyf, mae yna 30 o dai newydd eu adeiladu i ychwanegu at y stoc gwreiddiol o 60. O’r 30, mae 18 o deuluoedd o du allan i Gymru yn byw ynddynt.
5. Dim ond 3 o bobl ifanc lleol sydd wedi aros yma i weithio.
6. Mae yna 6 o dai ar werth. Prisiau o £70,000 i £230,000.
7. Mae fy mhlant i, (4) i gyd yn gweithio / byw yn Lloegr neu dramor.
8. Yn yr ardal yma, mae oddeutu 50 yn siarad Cymraeg, a 110 ddim.

Gwendid Cyngor Sir Ynys Môn

Fy marn personol yw y dylai Ynys Môn, Dyffryn Conwy a Gwynedd ail-uno i greu un Cyngor Sir er mwyn cydweithio i ddatblygu’r ardal mewn ffordd fwy effeithiol o lawer, na sydd yn bodoli ar hyn o bryd. Nid yw safon y cynghorwyr na’r swyddogion yn Ynys Môn yn ddigon da fel y dangoswyd dros y 5 mlynedd diwethaf. Trwy ail-greu sir gryfach, ceir defnydd mwy effeithiol o’r adnoddau cyllidol a sustem datblygu Gyrfaoedd mwy atyniadol i ddenu staff o well safon i mewn. Gyda un llais cryfach o’r ardal Gymraeg yma a phawb yn cydweithio i gyfeiriad cadwraeth o’n hiaith a’n diwylliant, bydd gobaith cryfach i’r iaith barhau ymhell i’r dyfodol. Hefyd, ceir gwell trefn ar ddatblygu economaidd gyda phawb yng Ngwynedd yn cydweithio i greu gwaith yn yr ardal. Ar hyn o bryd, mae Ynys Môn a Gwynedd yn cystadlu â’i gilydd i ddenu gwaith.

Comins Coch, Ceredigion

Cyhoeddwyd yr wythnos diwethaf am fwriad Cyngor Sir Dai Lloyd Evans (Cyngor Sir Ceredigion gynt) i fwrw ymlaen ag adeiladu 6,500 o dai newydd yng Ngheredigion. Mae Comins Coch yn ardal Seisnig, pam? Oherwydd y stadau sydd wedi cael eu hadeiladu yn y pentref. Mae Comins Coch yn feicrocosm o’r sefyllfa drwy Gymru. 50 mlynedd yn ôl yng Nghomins mae’n go debygol mai dim ond tua 5 fferm oedd
yng nghyffiniau’r pentref, ond nawr mae dau stâd wedi cael eu hadeiladu ac mae’r gymuned Gymraeg wedi diflannu. Mae sawl cwpwl ddi-gymraeg wedi symud i’r pentref, mae’n anhebygol bydd y cyplau yma yn dysgu’r Gymraeg mae angen deddf eiddo i sicrhau na cheiff pentrefi fel Comins ei trin fel Butlins i’r henoed (o Loegr) o hyn allan!

Anna Wyn Jones,
Cefn Y Maen,
Llanystumdwy,
Gwynedd

Gyda gobaith mawr, rwy’n anfon hyn o druth gan geisio rhoi darlun o sut y mae hi yma yn y gornel fach hon o Eifionydd. Diolch i chi gyd am ein hybu yma i geisio gwneud rhywbeth. Mae’r darlun yn un trist ond o’i wynebu mae’n bosib dechrau gweithredu. Gobeithio y bydd rywfaint o gymorth i gael y darlun llawn.

Cricieth.
1517 o Etholwyr (Chwefror 2001)
Cymdeithasau.
Merched y Wawr C
Sefydliad y Merched S
Clwb y Mamau S
Clwb Bowlio C a S
Clwb Pwytho C
Clwb Garddio S
Clwb Cinio C
Cymdeithas Hanes S
Cymdeithas Bysgota C ond trafodaethau Saesneg oherwydd 2 di-gymraeg!
Busnesau.
Busnesau / Siopau Perchennog. Gwerthwyr
Gigydd S 2 C
Becws C 3 C
Becws C 5 C
Ffrwythau / Pysgod C 5 C
Ffrwythau / Pysgod C 1 C
Fferyllfa C 1 C
Teganau C 1 C
Trydan S 1 S
Swyddfa Post C 1 C, 1 S
Hen Gelfi C 2 C
Esgidiau C 1 C, 1 S
Siop bob dim C 1 C, 1 Dysgwr
Siop Fwyd C 3 C, 1 S
Dillad C, Gwyddeles 2 C
Anifeiliaid Anwes C C
Spar S C, S cymysg
Flodau C C
Efengylaidd S S
Crefftau C C, S cymysg
Carpedi C S
Capel/ llyfrau/ dogfennau S S
Sglodion S 1 C, 1 S
Hufen Iâ C 2 C
Hufen Iâ S 4 C
Fframio lluniau S 1 C
Bwyd a manion C yn siarad saesneg S
Barbwr C C
Papur C 3 C
Papur S 1 C, 1 S
Swyddfa Tai Cymru C C
Swyddfa Yswiriant C C
Banc H.S.B.C. C C
Deintydd S C
Meddygfa 2 C, 1 S
Canolfan Dydd C C
Trin Gwallt 2 C 5 C
Trin Gwallt 2 S 2 C, 1S
Plymars 2 C
Trydanwr 2 C
Adeiladwyr 2 C
Trefnwyr Angladdau 2 C 3 C
Peintwyr 5 C
Canolfan Blanhigion 1 S
Meysydd Carafanau 3 C, 1 S
Pysgota Llyn 2 C
Twrnai 1 C 1 C, 1 S
Tacsi 1 S C
Tacsi 1 C C
Tai Bwyta 1 S 2 S
Tai Bwyta 1 C, 1 Ffrancwr C
Tai Bwyta 1 C o ganada C
Tai Bwyta 1 C C
Caffi C C
Caffi C C
Caffi S Cymysgedd
Caffi S Cymysgedd
Tai Tafarn S C
Tai Tafarn C Cymysgedd
Tai Tafarn C C
Gwestai C di-gymraeg Cymysgedd
Gwestai S Cymysgedd
Gwestai C, S C
Gwestai S S
Trwsio Car C C
Gwerthu Ceir C Cymysgedd
Llyfrgell C
Bad Achub C C
Cartref Henoed C C
Cartref Henoed S Cymysgedd
Cartref Henoed S Cymysgedd
Tennis / Sboncen S
Clwb Golff Cymry fwyaf

Does dim Cae Pêl-droed ers tua 30 mlynedd. Dim clwb ieuenctid eleni.

Siom fawr i mi oedd canlyniad fy ymchwiliad i’r rhestr etholwyr 2001, a’i weld ar ddu a gwyn. Roeddwn dan yr argraff fod pethau’n llawer iachach gan fy mod yn gallu byw heb siarad Saesneg drwy gymdeithasu a gwneud fy neges ar y stryd, fel y gwelwch o’r uchod mae sefyllfa’r siopau yn gadarnhaol iawn. Poen mawr i mi yw sut y medrwn yma yng Nghricieth gael llawer o bobl sy’n siarad Cymraeg i gyfathrebu yn y Gymraeg. Maent yn mynnu siarad Saesneg gyda’u ffrindiau a chydnabod. Mae tua 150 o bobl ifainc a pobl hyn yn euog o hyn yng Nghricieth.

Mae’n siom fawr hefyd cyn lleied o ieuenctid sy’n gwneud eu neges yn y siopau lleol. Dwn i ddim sut mae siopau bach yn dal eu pennau uwch y dwr. Mae’n well gan y rhelyw deithio i Gaernarfon a Bangor i wneud eu neges. Wrth fynd drwy’r rhestr etholiad, daw rhyw fath o batrwm ieithyddol ynghlwm â’r tai.

Mae’r rhan fwyaf o’r tai cyngor yn gartrefi i Gymry, felly hefyd y tai rhes. Mae’r tai un-llawr mawr, a thai unigol, yn gymysgedd o Saeson a Chymry. Does yma yng Nghricieth ddim tai o gwbwl i rhai sy’n dechrau byw yn enwedig gyda’r gyflogau a dderbynnir yma. Ni cheir yma dai dan £65,000, a beth bynnag sydd ar y farchnad mae’n mynd o fewn y mis.

Mae amaethyddiaeth wedi bod ar hyd y canrifoedd yn gadarnle ac yn feithrinfa i’r iaith Gymraeg. Cymry yn priodi Cymry – plant yn Gymry. Ac felly’n cadw’r ganran o blant Cymraeg yn yr ysgolion i fyny; ond ddim mwyach. Fedrwn ni ddim dibynnu arnynt os yw sefyllfa amaethyddiaeth yn mynd ar ei waered. Mae pob dim ynghlwm wrth waith. A thra mod i wrthi, os yw y cynghorau lleol ac sirol yn rhoi caniatâd
cynllunio i godi archfarnadoedd ym mhob tref, ni fydd yna siopau na affliw o ddim ar ôl mewn cymunedau a beth wnawn ni wedyn? Mi fydd yn rhy hwyr.

Diolch am wrando.

1. Cyd-destun polisi addysg Cymuned

1.1 Ers i’r Cynulliad gael ei sefydlu bu’n amser cyffrous yn y maes addysg yng Nghymru, gyda llu o fentrau, cynlluniau, adroddiadau a dogfennau polisi yn cael eu cyhoeddi a’u gweithredu. Maent wedi eu hamcanu at gynyddu cyfleoedd addysg i holl bobl Cymru ac at wella safonau a chyraeddiadau addysgol i bawb. Mae’r ddogfen ymbaratoi, Y Wlad sy’n Dysgu, a gyhoeddwyd gan y Gweinidog Addysg a Dysgu Gydol Oes ym mis Awst 2001, nid yn unig yn datgan y bwriad o greu trefn addysg sy’n briodol i Gymru yn benodol, ond hefyd yn atgyfnerthu penderfyniad y Cynulliad, yng Ngorffennaf 2001, i “gefnogi’n gryf y nod o greu Cymru ddwyieithog fel nod cenedlaethol cyraeddadwy”. Ceisio diffinio sut i gyflawni gweledigaeth y Cynulliad yw pwrpas yr adolygiad presennol o’r iaith Gymraeg mewn Addysg.

Mae polisi Cymuned yn adlewyrchu’r ffaith ein bod yn parhau i fod mewn cyfnod o
newid sylfaenol yn y drefn addysg yng Nghymru ac yn cynnig dulliau ymarferol o gyflawni nod y Cynulliad a sicrhau ffyniant yr iaith Gymraeg fel iaith gymunedol.

1.2 Mae Cymuned yn croesawu adolygiad o’r fath ac yn cydnabod yr angen am strategaeth genedlaethol i gynyddu’r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg ym mhob ardal yng Nghymru, er mwyn rhoi cyfle cyfartal i bob plentyn. Yn ogystal, mae Cymuned yn cefnogi’r galw am welliannau o ran dilyniant a pharhad mewn addysg Gymraeg ym mhob cwr o Gymru ac ym mhob sector o’r drefn addsyg.

1.3 Fodd bynnag, mudiad wedi’i sefydlu i warchod buddiannau yr ardaloedd tiriogaethol traddodiadol Cymraeg yw Cymuned a pholisi addysg ar gyfer yr ardaloedd hynny yw hwn. Os ystyrir nod y Cynulliad fel nod tymor hir i Gymru gyfan, mae’n amlwg y bydd yn rhaid gweithredu yn wahanol mewn gwahanol rannau o’r wlad. Nid yr un man cychwyn a geir ym mhob rhanbarth a rhaid ystyried y broses i Gymru gyfan fel continwwm. Serch hynny, cred Cymuned mai’r un yw’r nod i Gymru gyfan.

1.4 Mae’r drefn addysg bresennol, er mor llwyddiannus yw hi yn cynhyrchu siaradwyr Cymraeg dros dro, wedi methu cynhyrchu digon o bobl sy’n parhau i fod yn hyderus ddwyieithog h.y. yn gallu gweithio ac ymarfer eu proffesiwn mewn dwy iaith yn hyderus; yn gallu defnyddio’r Gymraeg fel iaith gymunedol; yn gallu trosglwyddo’r Gymraeg i’w plant eu hunain. Rhaid sicrhau fod pob darpariaeth addysg yn cyfrannu tuag at y broses o greu siaradwyr Cymraeg parhaol a hyderus.

1.5 Nid yw’r Gymraeg yn bwnc llorweddol yn y Cynulliad ar hyn o bryd. Byddai ei thrin fel pynciau llorweddol eraill, megis cyfle cyfartal ayb yn ei gwneud yn haws i gasglu ystadegau sy’n berthnasol i’r holl feysydd sy’n ymwneud ag addysg. Ar hyn o bryd mae’n anodd crynhoi’r holl wybodaeth berthnasol sydd ei hangen os ydym am gael strategaeth genedlaethol ar gyfer addysg Gymraeg.

2. Rhagarweiniad

2.1 Os yw’r iaith Cymraeg am ffynnu yng nghadarnleodd yr iaith a datblygu yn yr ardaloedd mwy Seisnigedig rhaid i Bolisi Addysg unrhyw sefydliad addysgol fod ynghlwm â pholisi iaith sydd yn cael ei weithredu yn effeithiol. Mae Cymuned yn datgan bod rhaid amcanu at nodau uchelgeisiol sydd yn sicrhau fod yr iaith Cymraeg ddim yn cael ei gosod mewn sefyllfa anfanteisiol. Ni ddylai’r Gymraeg gael ei chyfrif fel
‘pwnc’ cyfrwng yw’r Gymraeg sydd yn galluogi unrhyw ddisgybl i feithrin a datblygu ystod o sgiliau o fewn y maes llafur o’u dewis.

2.2 Yng nholeuni hynny dylid amcanu at weithredu polisi dwyieithog trwy holl sefydliadau addysgol Cymru fel bod modd sicrhau dilyniant i’r polisi hwnnw yn y ddarpariaeth Addysg Bellach. Y nod yw sicrhau bod holl ddisgyblion o fewn y gyfundrefn addysg yn cael cyfle cyfartal i feddu ar ddwyieithrwydd cytbwys, oed-berthnasol er mwyn iddynt berchnogi’r iaith a bod yn aelodau cyflawn o’u cymdeithas

2.3 Mae’r amcanion uchod yn briodol ar gyfer yr holl ystod oedran o fewn y gyfundrefn addysg:

Addysg Plentyndod Cynnar
Addysg Gynradd
Addysg Uwchradd
Addysg Bellach/Alwedigaethol
Addysg Uwch
Addysg Gydol Oes

Mae Cymuned yn ogystal yn datgan fod rhaid ymestyn yr amcanion uchod i’r gwasanaethau sy’n gysylltiedig ag addysg:

2.4 Gwasanaeth iechyd – meddygaeth
Gwasanaethau cymdeithasol lles
Therapyddion iaith a lleferydd
Gwasanaeth namau corfforol/anghenion meddygol
Gwasanaeth Seicoleg Addysgol
Gwasanaeth therapi galwedigaethol

Dylid pwyso am strategaeth genedlaethol fyddai’n sicrhau fod gwasanaeth Cymraeg ar gael i bob plentyn / myfyriwr sy’n dymuno hynny.

2.5 Prif Nodau

- Dylai’r Gymraeg fod yn bwnc llorweddol yn holl adrannau’r Cynulliad

- Datblygu cyfleoedd i bob plentyn gael profiad o’r dull trochi yn y blynyddoedd cynnar

- Sefydlu’r Gymraeg fel cyfrwng yn holl ysgolion yr ardaloedd Cymraeg

- Datblygu’r iaith fel cyfrwng yn holl ysgolion eraill Cymru

- Sefydlu a chyllido canolfannau iaith i wasanaethu holl ysgolion Cymraeg Cymru er mwyn sicrhau cymhathu llwyddiannus

- Datblygu strategaeth cenedlaethol ar gyfer addysg bellach/addysg gydol oes (bob cwrs, ffurfiol ac anffurfiol, tu allan i addysg uwch )

- Addysg uwch Рsefydlu Coleg Ffederal yn ̫l y model a argymhellir gan Dr Dafydd Glyn Jones

3. Gwasanaeth cyn-ysgol

3.1 Mae Cymuned yn galw am ehangu’r prosiect Trosglwyddo Iaith presennol. Dyma’r cyfnod allweddol o ran penderfyniad rhieni ar iaith addysgu eu plant yn y dyfodol. Mae angen cynyddu mewnbwn y prosiect hwn yn yr ardaloedd Cymraeg.

3.2 Yn dilyn o’r uchod dylid cynyddu’r cyfleoedd i rieni ifanc ddechrau cael gafael ar y Gymraeg gyda’u plant, yn anffurfiol. Mae angen un ai newid canllawiau rhai cynlluniau i gydnabod hyn neu roi cyfarwyddyd mwy eglur i reolwyr a chyllidwyr cynlluniau o’r fath e.e. Cychwyn Cadarn; ELWa. Dylid adeiladu ar brofiad darparwyr fel Mudiad Ysgolion Meithrin gyda’u Cynllun Cymraeg i’r Teulu neu’r Cynllun Cefnogi Teuluoedd a ariannwyd drwy gyllid o Ewrop. Dylid cydweithio gyda phartneriaid megis Cymraeg i Oedolion a’r colegau addysg bellach i darparu dilyniant ar gyfer y rhieni sy’n dymuno hynny, a hynny drwy gyrsiau anffurfiol yn ogystal â rhai sy’n arwain at gymwysterau cydnabyddedig.

3.3 Rheolir llawer o’r gwasanaeth i blant bach o dan oed ysgol a’u teuluoedd gan asiantaethau tu allan i’r drefn addysg statudol y gwasanaeth iechyd, adrannau eraill yr
awdurdodau lleol a’r sector gwirfoddol, er enghraifft. Fodd bynnag, mae eu cyfraniad tuag at ddatblygiad addysgol plant yn nes ymlaen yn holl bwysig.

3.4 Yn yr ardaloedd Cymraeg mae Cymuned yn galw ar y llywodraeth i sicrhau fod gwasanaeth Cymraeg ar gael i bob plentyn cyn-ysgol. Mae gwasanaethau o’r fath yn eang ac yn cynnwys gwasanaethau proffesiynol fel therapi iaith a lleferydd, seicoleg addysgol, ffisiotherapi pediatrig. Maent hefyd yn cynnwys gwasanaethau ymwelwyr iechyd, gweithwyr cymdeithasol, gwasanaethau cefnogi teuluoedd. Ar hyn o bryd mae bylchau enfawr yn y ddarpariaeth Gymraeg sydd ar gael i blant ac mae hyn yn cael effaith negyddol ar deuluoedd ac ar yr iaith Gymraeg. Mae angen cryfhau’r orfodaeth ar gyrff cyhoeddus yn yr ardaloedd Cymraeg i ddarparu eu holl wasanaethau i blant drwy gyfrwng y Gymraeg.

3.5 Mae llywodraeth ganolog, llywodraeth leol a chyrff cyhoeddus eraill yn cydweithio gyda’r sector gwirfoddol i gyflwyno llawer o wasanaethau i blant bach a’u teuluoedd yng Nghymru. Yn yr ardaloedd Cymraeg mae Cymuned yn galw ar gyllidwyr prosiectau o’r fath i sicrhau bod pob asiantaeth sy’n gweithio mewn partneriaeth â hwy yn cyflwyno gwasanaeth Cymraeg llawn.

3.6 Mae’r uchod i gyd yn berthnasol i’r datblygiadau arfaethedig o Ganolfannau Blynyddoedd Cynnar. Yn yr ardaloedd Cymraeg bydd yn holl bwysig bod y rhain yn
datblygu yn hollol ddwyieithog, gyda phob partner yn gallu cynnig gwasanaeth cyfrwng Cymraeg. Dylid cadw hyn mewn cof yn ardaloedd eraill Cymru wrth sefydlu’r
Canolfannau, hefyd. Bydd yn gyfle unigryw i sefydlu rhywbeth o’r newydd ac nid rhywbeth atodol ddylai’r Gymraeg fod ynddynt.

4. Addysg feithrin i blant o dair oed ymlaen

4.1 Mae Cymuned yn croesawu cynllun y llywodraeth i ariannu addysg rhan amser i blant tair oed os yw rhieni yn dymuno hynny. Yn yr ardaloedd Cymraeg dylid ariannu darparwyr sy’n arfer y dull trochi, ac yn cyflwyno addysg cyfrwng Cymraeg, yn unig.

4.2 Dylai addysg feithrin yn y sector statudol, i blant rhwng 3 a 7 oed, yn yr ardaloedd Cymraeg, fod trwy gyfrwng y Gymraeg yn unig ac yn arwain at ddilyniant i addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghyfnodau Allweddol 1 & 2 a thu hwnt.

5. Addysg Gynradd

5.1 Yr unig ffordd i sicrhau dyfodol i’r iaith Gymraeg yw i bob ysgol gynradd yng Nghymru gyrraedd y nod o hyfedredd oed-berthnasol cyfochrog yn y Gymraeg a’r Saesneg erbyn diwedd C.A.2.

5.2 Dylai pob ysgol gynradd feddu ar bolisi a Chynllun Addysg Gymraeg sydd yn nodi yn eglur sut y mae’r Gymraeg yn cael ei defnyddio fel cyfrwng dysgu ac fel iaith weithredol a chymdeithasol yr ysgol.

5.3 O fewn yr ardaloedd tiriogaethol traddodiadol Gymraeg y Gymraeg fydd iaith gyfathrebu’r ysgol:

Yng ngweinyddiad yr ysgol o ddydd i ddydd, fel iaith achlysurol (tua allan i sesiynau addysgu), fel iaith gwasanaethau boreol a chynulliadau torfol

Y Gymraeg fydd cyfrwng yr addysgu wrth gyflwyno a chofnodi ar draws y cwricwlwm

Yn ystod y blynyddoedd cynnar y Gymraeg yn unig fydd cyfrwng yr addsygu.

Cyflwynir y Saesneg fel pwnc yn C.A.2

5.4 O fewn yr ardaloedd a nodir yn 5.3, y nod yw sicrhau fod disgyblion yn cyrraedd hyfedredd oed-berthnasol cyfochrog yn y Gymraeg a’r Saesneg erbyn diwedd C.A. 2

5.5 Hwyr-ddyfodiaid

Mae Cymuned yn credu mae y drefn canolfannau iaith yw’r un sy’n sicrhau fod hwyr-ddyfodiaid yn cael eu cymhathu yn llwyddiannus i’r ysgolion lleol.

5.5.1 Dylid sefydlu canolfannau iaith i wasanaethu holl ysgolion cynradd ac uwchradd Cymraeg Cymru

5.5.2 Dylai’r Cynulliad gyllido’r drefn yn ddigonol er mwyn sicrhau fod pob hwyr ddyfodiad yn mynychu canolfan iaith am ddau dymor cyn dechrau astudio mewn ysgol

6. Addysg Uwchradd

6.1 Yr unig ffordd i sicrhau parhad wrth i’r disgyblion symud o’r cynradd i’r uwchradd yw drwy sicrhau fod y Gymraeg yn gyfrwng addysg i bawb yn yr uwchradd.

6.2 O fewn yr ardaloedd tiriogaethol traddodiadol Gymraeg, felly, cred Cymuned y dylai pob ysgol uwchradd fod yn un Gymraeg. Cymraeg fydd iaith gweinyddu ac addysgu yn yr ysgolion hyn.

6.3 Dyma’r unig ffordd i sicrhau y bydd holl ddisgyblion yr ardal yn cael gwir gyfle i fagu sgiliau digonol yn y Gymraeg ac i fagu parch tuag at iaith a thraddodiadau’r ardaloedd hynny.

6.4 Dylid dysgu’r Saesneg fel pwnc a’r Gymraeg ddylai fod cyfrwng pob pwnc arall. Mae’n holl-bwysig o ran dyfodol yr iaith fod yr iaith yn cael ei defnyddio ym mhob maes. Anwybodaeth yn unig sydd wrth wraidd unrhyw ddatganiad sy’n dweud nad ellir trafod rhai pynciau trwy gyfrwng y Gymraeg.

6.5 Mae Cymuned yn derbyn na ellir newid y sefyllfa dros nos ond gallai’r polisi fod yn weithredol o fewn saith mlynedd a thrwy hynny wasanaethau y disgyblion a fydd yn dechrau eu haddysg gynradd eleni.

6.6 Yn ystod y saith mlynedd nesaf bydd angen:

sicrhau hyfforddiant ieithyddol i’r athrawon hynny nad ydynt yn dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg ar hyn o bryd

sicrhau hyfforddiant ieithyddol i staff gweinyddol yr ysgolion sefydlu canolfannau iaith i ddisgyblion sy’n hwyr-ddyfodiaid.

Darperir cyrsiau Cymraeg dwys i sicrhau bod unrhyw blentyn sy’n symud i fyw i’r ardal ac sydd yn ddi-Gymraeg yn medru mynychu’r ysgolion o fewn dau fis

6.7 Mae gan y Cynulliad Cenedlaethol gyfrifoldeb i gyllido’r
uchod.

7. Addysg Gyrfaoedd

7.1 Rhaid rhoi cyfle i bobol ifainc i aros a gweithio yn eu cynefin os y dymunant. Yn aml, oherwydd anwybodaeth, nid yw’r sgiliau a/neu’r hyfforddiant addas gan bobol ifanc ar gyfer swyddi yn eu cynefin.

7.2 Galwn, felly, ar y Cynulliad i greu a chyllido Cynllun Hyfforddi Sirol lle bydd pob sir yn gwneud arolwg manwl o’r swyddi a fydd ar gael yn y sector cyhoeddus yn y sir honno ymhen pedair blynedd ac yn cynnig grantiau i bobol lleol i hyfforddi ar gyfer y swyddi hynny. Bydd y Cynllun yn sicrhau cytundeb rhwng y sir a’r gweithiwr am gyfnod yr hyfforddi ac o leiaf 2 flynedd ar ôl hynny.

8. Addysg ôl-16/Addysg Bellach/Addysg Alwedigaethol

8.1 Cyhoeddodd y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ddogfen fanwl, Y Gymraeg Mewn Addysg Yng Nghymru yn disgrifo’r sefyllfa bresennol yng Nghymru ar draws yr holl sectorau. Mae’n cadarnhau yr hyn sy’n hysbys ar lawr gwlad – sef bod dilyniant i addysg ôl-16, addysg bellach ac addysg alwedigaethol yn wan. Mae hefyd yn cadarnhau bod fframweithiau yn bodoli’n barod ond nid ydynt yn cael eu
gweithredu yn llawn drwy Gymru gyfan. Mewn chwe sefydliad addysg bellach yn unig mae trwch y gweithgaredd, a hynny yn yr ardaloedd tiriogaethol traddodiadol Gymraeg yn bennaf. Serch hynny, bychan yw’r niferoedd myfyrwyr cyfrwng Cymraeg fel canran o’r holl fyfyrwyr, mae’r niferoedd yn gostwng, ac mae’r niferoedd sy’n cael eu hasesu yn Gymraeg/dwyieithog yn isel iawn.

8.2 Yn adroddiad y Cynulliad Cenedlaethol am aelodaeth CCET’s drwy Gymru nodir bod y gynrychiolaeth o ysgolion cyfrwng Cymraeg yn ddiffygiol yn gyffredinol. Mae Cymuned am weld newid ar unwaith yn hyn yn yr ardaloedd traddodiadol.

8.3 Mae Cymuned yn galw am strategaeth genedlaethol effeithiol a fydd yn rhoi sylw penodol i anghenion myfyrwyr ôl 16 yn yr ardaloedd tiriogaethol traddodiadol.

8.4 Fel yn 6.6 a 6.7 mae Cymuned yn cydnabod na ellir newid sefyllfa dros nos ac yn galw am raglen hyfforddi benodol dros y saith mlyedd nesaf i alluogi staff dysgu a
gweinyddol y colegau addysg bellach yn yr ardaloedd Cymraeg i weithio trwy gyfrwng y ddwy iaith.

8.5 Dylai pob myfyriwr yn yr ardaloedd tiriogaethol traddodiadol gael cyfle i ddilyn pob cwrs drwy gyfrwng y Gymraeg os yw’n dymuno hynny, yn awr. Os nad yw
darparwr yn gallu cynnig cyfleodd cyfrwng Cymraeg yn awr, dylai gydweithio â darparwyr eraill i sicrhau cyfle cyfartal i bawb. Mae dulliau amgen megis dysgu o bell a defnyddio TGCh ar gael eisoes. Diffyg ewyllys sy’n llesteirio cynnig cyfle.

8.6 Mae Cymuned am weld yr un cyfleoedd ym maes addysg alwedigaethol. Heb hynny ni fydd datblygiad yn nefnydd yr iaith fel iaith gymunedol a iaith gwaith. Er
enghraifft, ychydig o gyfleoedd hyfforddi cyfrwng Cymraeg a Chymreig a gynigir ym maes twristiaeth – maes yr honnir fydd o bwys mawr i ddyfodol economaidd y cymunedau Cymraeg. Mae’r un yn wir am feysydd eraill.

8.7 Mae diffyg adnoddau cyfrwng Cymraeg yn y meysydd uchod. Er bod nifer o sefydliadau yn gweithio yn y maes mae angen gwell cydlynu, cydweithio a rhannu gwybodaeth. Dyma un maes ble byddai strategaeth genedlaethol yn gallu gwneud gwahaniaeth mawr. Nid cyfieithiadau uniongyrchol o ddeunyddiau o wledydd eraill sydd eu hangen chwaith, ond deunyddiau Cymreig eu naws.

8.8 Mae gan y Cynulliad Cenedlaethol gyfrifoldeb i gyllido’r uchod.

9. Addysg Gydol Oes/Addysg Gymunedol

9.1 Mae nifer fawr o gyfleoedd addysg ffurfiol ac anffurfiol yn digwydd drwy lawer o asiantaethau eraill heblaw’r drefn addysg statudol. Yn yr ardaloedd traddodiadol Gymraeg dylai unrhyw ddarparwr neu fudiad sy’n derbyn arian cyhoeddus a sy’n darparu cyfleoedd o’r fath sicrhau eu bod yn gyfrwng Cymraeg/dwyieithog.

9.2 Mae angen cryfhau Cynlluniau Addysg Gymraeg statudol pob sir ble ceir ardaloedd traddodiadol Gymraeg i sicrhau bod gwasanaethau o’r fath yn rhan ganolog o’r cynllunio, yn darparu cyfleoedd cyfartal ac yn fwy atebol am lefelau y
ddarpariaeth a gynigir ganddynt mewn gwirionedd.

9.3 Mae cynlluniau eisoes yn bodoli i ariannu offer cyfieithu cymunedol a hyfforddi pobl yn y gymuned i ymgymryd â’r gwaith o fewn eu cymunedau. Mae angen ehangu’r rhain ar unwaith, drwy’r ardaloedd Cymraeg i ddechrau, drwy gynyddu’r cyllid ar eu cyfer. Ar yr un pryd, mae angen annog darlithwyr/siaradwyr/hyfforddwyr ayb i ddarparu eu deunyddiau yn ddwyieithog ac i draddodi’r deunydd yn Gymraeg, ble gallant. Mae newid arferion ieithyddol pobl yn waith cymhleth ac anodd ond byddai’r uchod yn cynyddu defnydd yr iaith yn y gymuned ac yn cynyddu hyder unigolion yn eu gallu i ddefnyddio’r Gymraeg ym mhob maes addysg a hyfforddiant. Dylai Bwrdd yr Iaith arwain prosiect o’r fath ar lefel genedlaethol, gyda’r Mentrau Iaith
yn ei ddatblygu ymhellach ar lefel lleol.

10. Addysg Uwch

10.1 Mae Cymuned yn cefnogi datblygu Coleg Ffederal yn unol â’ r model a argymhellir gan y Dr. Dafydd Glyn Jones.

Daeth 150 o bobl ynghyd i Neuadd Ogwen, Bethesda, Chwefror 27 2002, i glywed
Seimon Glyn, Tim Webb a Judith Humphreys yn siarad mewn cyfarfod cyhoeddus. Yn
y cyfarfod hwnnw, cyhoeddodd Judith Humphreys fod UNESCO wedi ysgrifennu at y
Cynulliad i ofyn am eu polisiau ynghylch y Gymraeg. Mae’r araith a’r ohebiaeth rhwng
Cymuned ac UNESCO islaw.

Araith Judith Humphreys

Ar un olwg, teimladau cymysg iawn sydd genna’i heno wrth sefyll yma o’ch blaenau
chi a dweud gair neu ddau am ein hiaith a’n diwylliant. Fel arfer, baswn i’n gweld cyfle
i drafod y Gymraeg a’n huniaeth Gymreig gyda llawer o fy nghyd-Gymry yn rhywbeth i edrych ymlaen ato fo. Ond, yn anffodus, amgylchiadau brawychus sydd yn ein dwyn
ynghyd heno, ac mae’n frawychus meddwl bod mudiad fel Cymuned yn gorfod cynnal
yr ymgyrch y mae’n ei gynnal ar hyn o bryd.

Y gwir amdani yw fod yr iaith sy’n ddolen gyswllt rhyngthan ni heno dan fygythiad
difrifol. Pan oeddwn i’n blentyn yng nghyffiniau Dolgellau ar ddiwedd y ’60au, ac yn
cael fy magu mewn cymuned gwbl Gymraeg, go brin y baswn i’n dychmygu y byddwn
i’n sefyll yma heno yn trafod y ffaith fod parhad y gymuned honno fel cymuned
Gymraeg, a pharhad y Gymraeg fel iaith gymunedol mor fregus. Ond mae’r gymuned
honno y ces i fy magu ynddi hi, a’r ardal honno, wedi’u Seisnigeddio’n arw yn sgil
mewnlifiad ers hynny. Mae 80% o’r tai a gafodd eu gwerthu ar arfordir Meirionnydd
rhwng Ionawr y 1af 1999 a diwedd Medi 1999 wedi eu gwerthu i bobl o’r tu allan i
Wynedd. Wyth-deg y cant. A dim ond traean o boblogaeth Meirionnydd sy’n siarad
Cymraeg hyn.

Dw i ddim eisiau eich diflasu efo ystadegau, ond mae’r ystadegau brawychus yma yn
bwysig gan eu bod nhw’n dangos realiti’r sefyllfa. Ym 1961 roedd ‘na 279 o
gymunedau yng Nghymru gyda dros 80% o’r boblogaeth yn siarad Cymraeg. Erbyn
1981, roedd y nifer wedi mynd lawr i 66 cymuned, ac erbyn i ystategau cyfrifiad 2001
ddod allan, mae’n debyg y byddwn ni’n dysgu mai dim ond dyrnaid o bentrefi ac un
dref Caernarfon sydd dal yn gymunedau Cymraeg gyda 80% o bobl yn siarad yr
iaith. Heb os, mae’r mewnlifiad a’r all-lifiad yn fygythiad i barhad y Gymraeg fel
iaith gymunedol fyw.

Yn bersonol, dw i wedi cael y fraint i weithio gyda Chymorth Cristnogol a mudiadau
eraill sydd yn ymwneud a datblygiad cymunedol yn y trydydd byd. Wrth gwrs, mae
sefyllfa Cymru, gan ei bod hi’n wlad orllewinnol, yn wahanol iawn i gymunedau
lleiafrifol yn y trydydd byd. Eto, mae ‘na debygrwydd amlwg rhwng sefyllfa’r Gymraeg
a diwylliannau lleiafrifol eraill ar draws y byd. Pan dan ni’n ymgyrchu gyda Cymuned
dros barhad y Gymraeg `dan ni’n dweud yr un pethau mae pobloedd brodorol eraill yn eu dweud ar draws y byd hynny yw, ‘dan ni’n ymgyrchu am yr hawl syflaenol i fodoli ac i barhau i fodoli. O’r Maoris yn Seland Newydd, i’r Aboriginis yn Awstralia, i’r
brodorion yn y fforestydd trofannol yn Brasil. Ymgyrchu i sicrhau’r hawl i fodoli a’r hawl i barhau i fodoli fel pobl ydan ni. Dyna beth ‘dan ni’n ei drafod yma heno.
Yn wir, yn ddiweddar bues i’n siarad efo cydweithiwr yn Cymorth Cristnogol a gafodd
gyfle ddeg mlynedd yn ol i gwrdd ag aelodau ola’ un gymuned o frodorion yn Brasil,
sef Indiaid y Patasho. Ac yn ystod y deng mlynwedd diwetha’ mae’r iaith honno, a’r
gymuned honno, wedi diflannu oddi ar wyneb y ddaear. Maen nhw wedi mynd am
byth.

A drwy frwydro dros barhad y Gymraeg fel iaith gymunedol, ‘dan ni nid yn unig yn
brwydro dros ein hawl ni i fodoli fel pobl ‘dan ni hefyd yn gweithio er mwyn cadw un
o drysorau’r byd. Ac mae hyn bellach wedi’i gydnabod gan gyrff a chyfreithiau
rhyngwladol. I ddyfynnu dogfen a gafodd ei chyhoeddi gan y Cynhedloedd Unedig:
“the diversity that minorities bring to the States in which they live contributes to cultural richness both nationally and internationally. Special measures are essential to protect and promote the rights of minorities, particularly those necessary for minorities to preserve their identity and culture.”

Y United Nations ddywedodd hynny, yr U.N., y Cynhedloedd Unedig. Ac wrth
ymgyrchu mae’n bwysig cofio fod yna ddeimensiwn rhyngwladol i’n problemau ni … ac i’r atebion. Mae gwledydd eraill ar draws y byd wedi cymryd camau o’r math y mae
Cymuned yn galw amdanyn nhw. Mae gan Ddenmarc, Norwy a’r Iseldiroedd reolau
sy’n cyfyngu’n sylweddol ar y farchnad dai yn eu gwledydd nhw. Ac yn Lloegr, mae
gan Ardal y Llynnoedd ac Ynysoedd y Sianel bolisiau sy’n rheoli mewnlifiadau i’w
cymunedau nhw. A dweud y gwir, mi allwch chi ddadlau fod y Cymry Cymraeg yn
eithriad yn Ewrop gan nad ydan ni wedi sicrhau camau a fyddai’n gwarchod ni fel hyn.
Ac, fel y mae’r holl ystategau yn dangos, mae’n rhaid i ni gymryd camau rwan i
sicrhau parhad y Gymraeg.

Mae Cymuned yn fudiad sydd yn pwyso ar y llywodraeth i gymryd camau i newid y
sefyllfa. Ac wrth ofyn am hyn, ‘dan ni ddim yn gofyn am lawer. Er bod y cyfryngau ar
adegau yn ystod y flwyddyn ddiwetha’ wedi gwneud i ni edrych fel eithafwyr, ‘dan ni
‘mond yn gofyn am yr hyn sy’n bodoli eisioes mewn cymaint o lefydd eraill.
Ac ar y nodyn hwnnw, hoffwn i ddatgan heno a gwneud cyhoeddiad pwysig fod
Cymuned wedi cysylltu ac wedi siarad efo UNESCO, sef adran ddiwylliannol o’r
Cenhedloedd Unedig; `dan ni wedi danfon at eu swyddogion nhw grynodeb o’r sefyllfa
yn y cymunedau Cymraeg ac maen nhw wedi cysylltu efo’r Cynulliad. Mae’r ddeialog
rwan wedi cychwyn rhwng y Cenhedloedd Unedig a’r Cynulliad. Mae’r Cenhedloedd
Unedig wedi datgan y dylai llywodraethau warchod eu lleiafrifoedd, ac `dan ni am
sicrhau fod pwysau’r corff rhyngwladol pwysig hwn yn cael eu rhoi ar y llwyodraeth
yma yng Nghymru ac ym Mhrydain er mwyn ei gorfodi i warchod ein cymunedau
Cymraeg prin.

Pan oedd fy mam yn blentyn yn Sir Fon bydda hi erioed wedi dychmygu y byddai’r
angen i drafod hyn oll. Pan oedd fy nhad yn blentyn yn Sir Drefaldwyn, bydda fo ddim
wedi meddwl fod dyfodol ei famiaith o mor fregus ag y mae hi heddiw. Ac yn wir, pan
oeddwn i’n blentyn yn Nolgellau, ac yn mwynhau yn hollol naturiol amgylchfyd
cwbl Gymraeg, ‘nath o erioed groesi fy meddwl i y baswn i’n sefyll yma heno yn trafod
amgylchiadau allai wneud i’r Gymraeg, fel yr iaith farw honno yn Brasil, ddiflanu oddi
ar wyneb y ddaear am byth. Ond heddiw mae genna’i fy mhlant fy hun, ac mae’n peri
loes imi na alla’i, efallai, gynnig yr un etifeddiaeth a’r un fagwriaeth a gefais i iddyn
nhw. Mae’r mewnlifiad a’r all-lifiad yn tanseilio ‘n cymunedau Cymraeg i’r ffasiwn
raddau nes bod parhad y cymunedau hyn yn y fantol. Fel mae’n digwydd, fel mae’r
ffeithiau yn dangos, fel mae’r ystadegau ‘i gyd yn profi … fel mae’n digwydd, mae’n
syrthio i ni heddiw i sicrhau parhad y Gymraeg.

Dyna sy’n wirioneddol frawychus: mae rhaid i ni wneud rhywbeth heddiw neu fydd ‘na ddim ‘fory i’r iaith Gymraeg.

Yr Ohebiaeth

Bu’r ohebiaeth isod rhwng Simon Chambers, Cyfarwyddwr Secretariat y Deyrnas
Gyfunol o UNESCO, a Cymuned.

From:
To:
Sent: Tuesday, February 26, 2002 12:13 PM
Subject: RE: copi o’r ateb dw i am ei ddanfon at Simon Chambers heno
To: Judith Humphreys and Jerry Hunter
>
> Dear Judith and Jerry,
>
> many thanks for your prompt response.
>
There are clearly some emotive but also fundamental issues at
stake here. Althought the detailed outcomes of the Assembly’s review are still
awaited, you have raised very pertinent points on the sustainability of minority and
isolated communities.
>
I will take further sounding before coming back to you again including with our
counterpart
UNESCO National Commissions in the countries you have mentioned.
>
> With best wishes,
>
> Simon Chambers
>
>
—–Original Message—–
> From: Jerry Hunter [mailto:jerry@pioden.net]
> Sent: 26 February 2002 00:09
> To: Simon.Chambers@britishcouncil.org
> Subject: copi o’r ateb dw i am ei ddanfon at Simon Chambers heno
>
>
> Dear Simon,
>
> Thank you for the e-mail. Please allow us to provide some more
details on the points you mention in your message, namely:
>
1) our feelings regarding the way in which the Welsh Assembly’s
Culture Committee has reacted to this issue up to this point, and,
>
2) our hopes and fears regarding the review which the Assembly is
> conducting.
>
> 1) Cymuned’s presentation to the Assembly’s Culture Committee
>
When Cymuned presented the Assembly’s Culture Committee with evidence
on 7 November 2001, the Committee’s reaction gave Cymuned reason to think
that the government in the Assembly does not, and will not, seriously consider taking
the steps needed to save traditional Welsh-speaking communities.
>
Several members (such as Huw Lewis) suggested that legislating to
protect the threatened minority of Welsh speakers and ensure the continued
existence of these threatened communities would lead to discrimination
against non-Welsh speakers; some of these politicians’ reactions to
Cymuned’s proposals echo ways in which the tabloids have tried to
brand Cymuned as `racist’ simply for seeking steps which would protect an
endangered indigenous population.
>
The kinds of steps which Cymuned would like to see being taken have
been taken by nations such as Finland and Denmark. Indeed, some similar
steps have been taken by local authorities in the Lake District in England
and the Channel Islands (and Exmoor appears to be moving in that direction);
it should be obvious that the question is not “why do this for Wales
now?”, but rather “why hasn’t this been done already?” And we feel that placing
the discussion in an international context – and having UNESCO help us to
do just that – will move it out of the territory where politicians in
Wales can try to use scare-mongering to score cheap political points and into a
realm where constructive, positive and moral decisions can be taken.
>
To conclude, while the Assembly’s Culture Committee has listened to
Cymuned’s presentation, we feel that there is a fundamental impasse
which calls for outside mediation and pressure. Everything we have seen
suggests that the current governments in London and Cardiff will not take the
kinds steps which are needed in order to preserve Welsh as a community
language.
>
>
> 2) The Review of the Assembly’s Culture Committee
>
We can only hope that we will be pleasantly surprised by the review and
the developments which follow it, however, given what we’ve said above,
and given the government’s record on the Welsh language to date, we are
not very optimistic. It is in the context of this review that we hope UNESCO
can bring positive pressure to bear upon the situation. We hope to be
able to say to the Assembly that UNESCO will be looking at this review and
holding it up to certain international standards regarding the treatment,
protection and promotion of minority groups.
>
UNESCO’s role in the process might then be seen in terms of bringing
international pressure to bear upon the Assembly in order to hold it
to the stated aims and objects of its own review. To quote their own
document, the National Assembly has an “established objective of creating a
bilingual Wales,” and the Culture Committee’s review will, among other things,
“pay particular attention to … supporting Welsh as a family and
community language.” The simple facts of the situation can be provided by the
census: in 1961, there were 279 communities in Wales with 80% or more of the
population speaking Welsh (about 37% of the geographical territory of
Wales); by 1981, that number had gone down to 66 communities; and we
(along with most any social scientist who studies Welsh linguistic
geography) have every reason to believe that by the time the figures of the 2001
census come out they will show that there will only by a few villages and one
town (Caernarfon) which meet that 80% threshold. Given these hard facts,
it is painfully obvious that big steps must be taken right away in order to
“support Welsh as a family and community language.”
>
Pamphlet Number 2 of the U.N. Guide for Minorities states that the
“international community now recognizes that it is not sufficient
merely to ensure that there is no discrimination against minorities. Special
measures are essential to protect and promote the rights minorities,
particularly those necessary for minorities to preserve their identity and
culture.”
Given what current population movements are doing to Welsh-speaking
communities, it seems only right that the international community
helps to ensure that “special measures” are taken by the governments in
Cardiff and London in order “to protect and promote” the right of Welsh-speakers
“to preserve their identity and culture.” If Welsh-speaking communities
are not protected, this minority will not be able to preserve and enjoy their
own identity and culture. To conclude, we hope that the international
community can be brought to bear to make sure that the Welsh Assembly’s review
gets to grips with the problem by pursuing its own established objective of
“supporting Welsh as a community language.” If the remaining
Welsh-speaking communities disappear, it will be impossible to support Welsh as a
community language. This would seem to be stating the obvious, but given the
attitudes expressed by members of the Assembly and the government’s failure to
address this problem, it seems that the obvious needs to be stated.
>
> Thank you for your time,
>
> Best wishes,
>
> Jerry Hunter and Judith Humphreys
> To: Judith Humphreys and Jerry Hunter
>
> Dear Judith and Jerry,
>
here is the advice I’ve now received from the Welsh Assembly. I realise that the
reason for your having contacted me in the first place was to explore the possible
role of UNESCO in this.
It would be helpful to hear from you in more detail which aspects of the approach
being taken by the Assembly you feel are unsatisfactory and unlikely to
meet the principles of good practice advocated by UNESCO.
>
In the summer of 2000, there was an Assembly debate on the Welsh
language and the Assembly voted in favour of conducting a full review of the
Welsh language. This is currently being conducted by the Assembly’s
Culture Committee and Cymuned have already taken the opportunity to present
evidence to this Committee. They have also presented evidence to the Local
Government and Housing Committee. It is expected that the Culture Committee will
report its findings by early summer and the Welsh Assembly Government will need to
respond to these in due course. Details of the Culture Committee’s
Review can be found at,

http://assembly/committees/Culture/Welsh%20Language%20Review/intranet%20-%20

page%201.html
Cymuned have also met the Minister for Finance and Communities, and
they are scheduled to meet the Minister for Culture, Jenny Randerson AM (who
has overall policy responsibility for the Welsh Language) this March.
>
> > Yours,
> >
> > Simon
From:
To:
Sent: Monday, February 25, 2002 3:00 PM
Subject: Status of the Welsh Language
> To: Judith Humphreys and Jerry Hunter
>
Thankyou for this reminder.
>
In fact, my contact had been with the Education Group at the
Assembly; I had not approached the Minister direct.
>
I am pressing for clarification of the Assembly’s active support
of Welsh language useage.
>
> Yours,
>
> Simon Chambers
>
> —–Original Message—–
>
From: Jerry Hunter [mailto:jerry@pioden.net]
> Sent: 15 February 2002 21:53
> To: simon.chambers@britishcouncil.org
> Subject: Cymuned and the Welsh National Assembly
>
Dear Mr Chambers,
>
We write following our earlier correspondence regarding the movement
Cymuned’s work on behalf of Welsh-language communities and our
specific concern that the government has not done enough to tackle the
problems which undermine the rights of this minority group.
>
You said that you had sent a letter to the Education Minister, Jane
Davidson, at the Welsh National Assembly asking for a response.
As a natural part of our lobbying process involves media coverage and
public pressure applied to the Assembly, and as we have press people
following this campaign, could you please give us an idea as to when you expect a
response.
>
Thank you very much,
>
> Judith Humphreys
> Jerry Hunter
>
> To: simon.chambers@britishcouncil.org
Cc: Jerry@pioden.net
Sent: Thursday, January 10, 2002 4:07 PM
Subject: preserving Welsh as a community language
Dear Mr Chambers,
Following a conversation with Tim, we were told to e-mail you regarding the problems
faced by the Welsh language today. We are members of Cymuned (“Community”), a
pressure group that campaings for one of the most essential of human rights – the
rights of a culture and people to exist and to continue to exist. We along with other
civil rights groups are campaigning on behalf of the Welsh-speaking minority of
Wales.
Wales is now facing the very real possibility that within a few years there will be no
Welsh-speaking rural/village communities and only one Welsh-speaking urban
community, the town of Caernarfon.
In 1961 there were 279 communities in Wales where Welsh was spoken by more
than 80% of the population (37% of the geographical area of Wales). By 1981 this
figure had been reduced to 66 communities (9% of the geographical area of Wales).
We fear that the 2001 census will show a further detereoration with only one town and
a handful of villages that reach the 80% threshold.
Action is urgently needed, and substantial resources should be made available to halt
this trend. It is NOT that the language is dying of its own accord, and it is NOT that
people do not wish to speak their language, but rather that a very vibrant and rich
minority culture is being threatened by a combination of socio-economic and linguistic
factors.
- Demographic change
- The inability of Welsh-speaking communities to
effectively manage the linguistic side effect of
demographic change
- This demographic change is the consequence of the two-way process of population
movement.
- In-migration. Wales is an extraordinarily beautiful country, and as such it is a natural
destination for people who wish to move to the countryside. Rural in-migration of this
nature is a common phenomenon in the western world, but it brings far-reaching
linguistic change in its wake. Because of the increasingly weakened nature of the
indigenous Welsh-speaking population, it is difficult to integrate linguisticallly the large
in-migration of people who do not speak Welsh.
- In this context, it will be necessary to introduce strong linguistic measures to enable
English-speaking in-migrants to learn Welsh and become integrated members of their
new communities.
- Cymuned believes that the Assembly of Wales – and the British Government in
London – must recognize the phenomenon of rural in-migration and plan accordingly,
as do other European states, and as has already been acknowledged in a report
commissioned by the European Commission. [Peter Nelde et al, Euromosaic: The
Production and Reproduction of the Minority Language Groups of the EU (Brussels,
1996)].
- Outward migration. At present, the Welsh-speaking areas are facing an economic
crisis. A lack of jobs means that people, particularly young people, are forced to leave.
It could be argued that depopulation (of the indigenous population) has been a
characteristic of these areas for over a century, but the process has been accelerated
of late by the failure of traditional employment sectors.
- Cymuned believes that a three-pronged approach should be implemented to deal
with this crisis if Welsh is to survive as a community language; in the field of housing
and planning, economic development and language planning.
In England, The Lake District National Park Authority’s local housing policy plan sets
specific restrictions on any new houses that are built in order to limit their ownership to
local residents. Denmark has legislation in place that limits the holiday home market.
Indeed, measures of the kind we are proposing have been taken by many European
nations in order to preserve traditional communties which are now endangered. In
many ways, the Welsh-speaking minority in Wales is something of a European
anomaly in that it is an endangered minority which enjoys virtually NO protection
against the vagaries of the housing market.
Cymuned also believes that the Welsh Assembly and the British Government are
violating UN Resolution 47/135 (“Declaration on the Rights of Persons Belonging to
National or Ethnic, Religious or Linguistic minorities”).
Wales and the Welsh language has faced centuries of discrimination and
disenfranchisement and the organisation Cymuned has recently been the target of a
vitriolic campaign of misinformation. Led by the tabloid newspaper `The Welsh Mirror`
and supported at Assembly-level by a handful of anti-Welsh Assembly Members, this
is aimed to excite the debate on the Welsh language to the detriment of the
Welsh-speaking minority of Wales.
We need your help. Despite the facts and figures, there are those we seek to divide us
on the issue of protecting and promoting the Welsh language. We thus request a
meeting with the appropriate UNESCO officials in order to:
- learn how UNESCO can help in protecting this minority language and culture.
- help us to claim the rights enjoyed by other minority languages and cultures.
- help in persuading the Welsh and British Governments to take responsibility
and meet their obligation.
We look forward to hearing from you. Thank you very much for your time.
Sincerely,
Judith Humphreys,
Dr Jerry Hunter,
Dr Seimon Brooks
on behalf of Cymuned.

Yn ddiweddar, comisiynwyd Prifysgol Llundain gan y Cynulliad Cenedlaethol i wneud arolwg o’r sefyllfa dai haf yng Nghymru gyda sylw neilltuol yn cael ei roi i broblemau diwylliannol. Ceir ymateb Cymuned i’r arolwg hon isod, a hynny ar ffurf ymateb i holiadur polisi. Geilw Cymuned ar Lywodraeth Cymru i weithredu er mwyn sicrhau na fydd awch dinasyddion gwlad arall am dai haf yn golygu nad yw Cymry Cymraeg yn medru cael hyd i dai yn eu gwlad eu hunain.

Prynu Ail Gartrefi a Chartrefi Gwyliau yng Nghymru

Cyfweliad Strwythuredig ar gyfer rhai sydd â Diddordeb Penodol

Fel rhan o’r ymchwil hwn sydd wedi ei gomisiynu gan GCC, yr ydym yn cysylltu â charfannau a sefydliadau sy’n meddu ar, neu sydd o bosib yn meddu ar, ddiddordeb yn y pwnc hwn yng Nghymru. Y mae’r cyfweliad hwn yn rhan o ymgynghoriad ehangach sydd wedi ei gynllunio ar gyfer mesur barnau proffesiynol ynghylch pwnc ail gartrefi a chartrefi gwyliau yng Nghymru.

Yng nghyd-destun yr ymchwil hwn, dehonglwn y gwahaniaeth rhwng ail gartrefi a chartrefi gwyliau fel a ganlyn:

Ail Gartrefi: preswylfeydd a ddefnyddir yn bennaf ar gyfer gwyliau byr, un ai gan y
perchnogion neu eu teulu/ffrindiau, ond nad s’yn cael eu gosod yn fasnachol ar gyfer y pwrpas hwn

Cartrefi Gwyliau: preswylfeydd sy’n cael eu defnyddio am wyliau yn unig, sydd un ai wedi eu perchenogi yn breifat neu gan gwmnïau gwyliau, ac sy’n cael eu gosod yn fasnachol ar gyfer y pwrpas hwn

Y mae gennym ddiddordeb hefyd mewn ail gartrefi nad sy’n cael eu defnyddio ar gyfer adloniant, h.y., preswylfeydd â phriodoledd ddeuol., lle mae’r gwahaniaeth rhwng y cartref cyntaf ag ail gartref yn anodd i’w nodi (efallai lle mae parterniaid gwahanol yn gweithio mewn ardaloedd gwahanol) neu breswylfeydd wedi eu prynu fel buddsoddiad.

Pwrpas yr holiadur hwn yw i fod yn ganllaw ar gyfer ein hymchwil i’r newidiadau sy’n digwydd i’r farchnad dai yng Nghymru.

Manylion yr Atebydd

Enw: Dr Simon Brooks
Safle: Aelod o Bwyllgor Llywio
Sefydliad: Cymuned

1. Oes gan y sefydliad unrhyw bolisïau sy’n ymwneud ag ail gartrefi neu gartrefi gwyliau, un ai yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol.? Os oes, a wnewch chi eu nodi isod.

1. Oes. Mae gan Cymuned bolisiau ynghylch ail gartrefi a chartrefi gwyliau. (Ac o hyn
ymlaen, byddwn yn defnyddio’r term ‘tai haf’ i ddynodi ail gartrefi a chartrefi
gwyliau fel ei gilydd.) Dylid nodi mai mudiad yw Cymuned sy’n ymwneud yn bennaf
â’r Gymru Gymraeg wledig. Ond gellid cymhwyso llawer o’r polisiau hyn at rannau
gwledig di-Gymraeg o Gymru, ac yn wir at rannau gwledig eraill o’r Deyrnas
Gyfunol. Fe’i ceir isod.

1 Mae gormod o’r aneddau hyn mewn unrhyw ardal yn gwbl ddinistriol i
rwydweithiau cymdeithasol a ieithyddol yr ardal honno.

2 Oherwydd fod eu perchnogion yn meddu ar rym economaidd llawer iawn mwy na
thrigolion cymunedau yn yr ardaloedd Cymraeg mae eu cryfder yn caniatáu iddynt
wthio prynwyr lleol, sy’n gymharol wan yn economaidd, allan o’r farchnad dai.
Gwelir effaith y cynnydd hwn mewn prisiau tai ymhell tu hwnt i’r farchnad dai haf yn
unig.

3 Mae’r tai, a hwythau yn wag am gyfran helaeth o’r flwyddyn, yn gadael gwacter
llythrennol yng nghalon y gymdeithas leol, sydd yn ei dro yn gwneud y gymuned
honno yn llai deniadol i bobl leol fyw ynddi.

4 Mae’r tai hyn yn aml yn troi yn brif aneddleoedd. Mae hyn hefyd yn esgor ar
ddirywiad yn yr iaith Gymraeg yn yr ardaloedd hynny.

5 Deillia’r angen a’r gallu i brynu tai haf o ffactorau economaidd sy’n bod y tu allan
i’r ardaloedd Cymraeg.

6 Pryna’r perchnogion dy neu dai ychwanegol i’w prif gartref er mwyn, buddsoddi,
encilio/gwyliau a, neu, greu incwm trwy osod yr eiddo. Yn hynny o beth mae prynu
ty haf yn drefniant busnes yn aml, a dylai’r Cynulliad argymell i’r Trysorlys y dylid
codi TAW ar y pryniant. Rydym hefyd yn cefnogi’r galwadau i godi treth cyngor o
200% ar dai haf.

7 Dylid cael caniatâd cynllunio i newid anheddle o fod yn dy annedd i fod yn dy haf.
Ni ddylai cartrefi parhaol a thai haf fod yn yr un Dosbarth o ran Rheoliadau
Cynllunio (Gorchymyn Dosbarthiadau Defnydd 1995). Gellir gosod tai haf mewn
Dosbarth Defnydd gwahanol i gartrefi parhaol. Mae newid y Gorchymyn
Dosbarthiadau Defnydd o fewn pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol. Byddai hyn yn
golygu fod angen caniatâd cynllunio i droi ty annedd yn dy haf.

8 Ni ddylai tai haf gyfri am fwy na 5% o stoc dai unrhyw gymuned.

2. A ydy’ch sefydliad yn ystyried bod gan y gyfundrefn gynllunio y gallu, neu’r potensial, i fod yn gyfrwng priodol i reoli niferoedd ail gartrefi a chartrefi gwyliau yng Nghymru, neu er mwyn rheoli deiliadaeth preswylfeydd?

Mae cyfeiriad at hyn yn ein polisiau uchod (gweler pwynt 7). Dywed:

Dylid cael caniatâd cynllunio i newid anheddle o fod yn dy annedd i fod yn dy haf. Ni
ddylai cartrefi parhaol a thai haf fod yn yr un Dosbarth o ran Rheoliadau Cynllunio
(Gorchymyn Dosbarthiadau Defnydd 1995). Gellir gosod tai haf mewn Dosbarth
Defnydd gwahanol i gartrefi parhaol. Mae newid y Gorchymyn Dosbarthiadau
Defnydd o fewn pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol. Byddai hyn yn golygu fod angen
caniatâd cynllunio i droi ty annedd yn dy haf.

3. Pa mor arwyddocaol ystyriwch chi yw’r galw o’r tu allan am dai yng Nghymru (y mae hyn yn cynnwys mewnfudo o achos ymddeoliad, tai wedi eu prynu gan gymudwyr ac ail gartrefi/cartrefi gwyliau)?

Mae galw am dai o’r tu allan i Gymru yn prisio’r boblogaeth leol allan o’r farchnad dai. Mae’r farchnad tai haf yn gwneud y sefyllfa yma’n waeth. Mae Cymuned wedi seilio ei bolisiau ar y dystiolaeth academaidd ddiweddarach. Mae astudiaeth Dr Dylan Phillips i Brifysgol Cymru, Effeithiau Twristiaeth ar yr Iaith Gymraeg yng ngogledd-orllewin Cymru (2001), yn profi fod cyswllt rhwng perchnogaeth o ail gartrefi a chartrefi gwyliau a’r penderfyniad i ymddeol i Gymru yn barhaol. Gan fod y sawl sy’n ymddeol yn meddu ar gyfalaf y farchnad dai y tu allan i Gymru, mae hyn hefyd yn codi’r pwysau ar y farchnad dai leol ac yn codi prisiau ymhellach.

4. Ydy’r pwysau hwn wedi ei ganolbwyntio mewn rhai rhannau o Gymru? A ydyw wedi ei ganolbwyntio ar fathau arbennig o lety?

Wrth reswm, mae’r pwysau hyn wedi’u canolbwyntio ar y Gymru wledig. Mae hyn yn broblem ar draws y Gymru wledig ond fe wyddys ei bod yn broblem arbennig ym Mhenrhyn Gwyr, Sir Benfro, Ceredigion, Gwynedd ac Ynys Mon. Fe wyddys am gymunedau yng ngogledd Sir Benfro, er enghraifft, neu Ben Llyn lle na all pobl leol
gael mynediad i’r farchnad dai o gwbl. Mae’r farchnad dai haf yn rhannol gyfrifol am hyn. Ym mhlwyf Llanengan yn Llyn, er enghraifft, mae 33.3% o’r stoc dai (ym 1999) yn dai haf. Does gan Cymuned unrhyw wybodaeth empeiraidd i gadarnhau fod y pwysau ar fath arbennig o lety. Fodd bynnag, mae tystiolaeth anecdotaidd yn awgrymu mai tai teuluol digon di-nod ydyn nhw (2 neu 3 ystafell wely).

Mae hyn yn arbennig o niweidiol oherwydd dyma’r union y math o dai y mae teuluoedd ifainc lleol sydd yn ceisio mynediad i’r farchnad eiddo am y tro cyntaf yn debyg o fod yn ceisio amdanyn nhw.

5. Beth ydych chi’n credu yw canlyniadau y math hwn o alw o’r tu allan am dai?

Yn ymarferol, mae’n arwain at gynnydd ym mhrisiau tai. Mae hyn wedyn yn golygu na fedr pobl leol fforddio cael tai yn eu cymunedau eu hunain. Mae hyn yn ei dro yn cyflymu’r broses o all-fudiad o gymunedau y mae all-fudiad yn broblem ynddyn nhw yn barod. Fe all yr all-fudiad hwn fod i’r dref sirol agosaf neu o’r ardal yn gyfangwbl. Mae hyn wedyn yn cael effaith ddifrifol ar gydbwysedd cymdeithasol, diwylliannol ac ieithyddol y cymunedau y mae tai haf yn niferus iawn ynddyn nhw. Yng gheredigion, er enghraifft, ceir nifer uchel o dai haf yn y Cei Newydd. A dyma un o’r cymunedau lle mae’r Gymraeg ar ei gwannaf yn y sir. Mae’n rhan o broses lle mae’r iaith a diwylliant Cymraeg yn cael ei gyrru oddi ar yr arfordir, ac allan o’r Parciau Cenedlaethol, gan adael y Gymraeg fel grym cymdeithasol yn y rhannau hynny o’r Gymru wledig nad ydynt yn arbennig o ddymunol yn weledol.

6. Pa garfannau o bobl leol sydd wedi eu heffeithio waethaf gan y pwysau ar dai yng Nghymru?

Pan yw prisiau tai yn codi’n sylweddol uwchben yr hyn y mae’r economi leol yn medru ei gynnal, does dim amheuaeth mai’r bobl sy’n cael eu heffeithio fwyaf yw pobl ifanc (yn enwedig y rhai sy’n ceisio prynu ty am y tro cyntaf), pobl ddosbarth gweithiol neu isel eu cyflog, mamau sengl; yn wir, pawb sydd yn debyg o fod o dan
anfantais cymdeithasol neu ariannol yn barod. Mae’r broblem hon felly yn bwrw galetaf yr unigolion hynny y mae strategaeth cynhwysedd y Cynulliad yn ceisio gwella eu byd.

7. Pa gynlluniau neu bolisïau ddylai gael eu datblygu neu eu cryfhau er mwyn lleihau’r anfanteision economaidd a ddioddefir gan deuluoedd lleol ag incwm isel. Gall rhain gynnwys cynlluniau ail-hyfforddi neu hybu arallgyfeirio economaidd, yn ogystal â mabwysiadu polisïau wedi eu dylunio ar gyfer cynyddu’r cyflenwad
tai neu glustnodi cartrefi ar gyfer pobl lleol. A wnewch chi ddisgrifio’r cynlluniau neu’r polisïau hyn isod?

Mae Cymuned wedi datblygu ystod eang o bolisiau tai yn y maes yma. Ceir y
polisiau isod.

Dylid cryfhau Nodyn Cyngor Technegol 20 i roi arweiniad eglur i Gynghorau Sir fod ganddynt yr hawl a’r dyletswydd i warchod buddiannau’r iaith Gymraeg.

1. Dylid cefnu ar bolisi o ragdybiaeth o blaid datblygu. Yn hytrach, dylid mabwysiadu cynllun o ‘leiniau ieithyddol’ tebyg i’r ‘lleiniau gleision’ ble na chaniateir datblygu oni bai bod prawf digamsyniol o’r angen lleol ar gyfer hynny.

2. Nid ydym o’r farn fod angen ehangu’r stoc dai presennol yn y cymunedau Cymraeg. Nid diffyg tai ydy’r broblem ond anallu’r boblogaeth leol i gael mynediad i’r tai sydd ar gael yn barod.

3. Dylid profi angen lleol digamsyniol am unrhyw ddatblygiad newydd. Dylai’r Cynulliad gymell awdurdodau cynllunio i weithredu yr hawl sydd ganddynt o dan Ddeddf Cynllunio Gwlad a Thref 1990 i osod cyfyngiad amser ar bob caniatâd cynllunio.

4. Dylai unrhyw ddatblygiad newydd gynnwys Amod Adran 106. Dylid clustnodi peth o’r stoc eiddo ar gyfer defnydd pobl leol. Diffinir pobl leol fel unigolion sydd wedi byw mewn ardal ers deng mlynedd, neu a fynychodd ysgol leol. Diffinir ardal fel dalgylch o ddeng milltir i’r annedd dan sylw.

5. Ble bod eiddo ar gael mewn cymunedau Cymraeg, a neb lleol i’w lenwi, gellid ystyried pobl o’r tu allan gan eu blaenoriaethu drwy ddatblygu system bwyntiau fyddai’n cydnabod cysylltiadau teuluol, agosrwydd at y ffin deng milltir ac anghenion gwaith.

Dylid gosod arwydd ‘Ar Werth’ ar unrhyw dy a ddaw ar y farchnad am o leiaf mis cyn ei hysbysebu mewn papurau newydd. Bydd hyn yn sicrhau fod pobl leol yn gwybod fod y ty ar werth cyn bod hysbysebu masnachol yn digwydd.

6. Ni ddylid hysbysebu unrhyw dy gan asiant sydd â’i swyddfa gofrestredig ymhellach na 30 milltir i ffwrdd o’r annedd dan sylw am o leiaf blwyddyn.

7. Mae angen parhau i ddarparu tai addas ar rent teg er mwyn diwallu anghenion lleol. Dylai hyn fod yn ddyletswydd statudol ar awdurdodau lleol. Dylid gwneud y ddarpariaeth hon o’r stoc dai bresennol.

8. Mae rôl bwysig gan y cymdeithasau tai wrth ddiwallu anghenion lleol, ond mae angen edrych ar eu cynlluniau codi tai o’r newydd. Ar hyn o bryd mae’n ofynnol i’r cymdeithasau tai ddarparu stoc newydd sydd yn cynnig gwerth gorau i’r Cynulliad. O ganlyniad adeiledir nifer fawr o dai ar un safle. Mae hyn yn dod â chost unigol yr unedau i lawr i’r rhicyn a bennwyd gan y Cynulliad. Effaith hyn yw fod tenantiaid newydd yn cael eu symud o gefn gwlad i fyw ar gyrion trefi.

9. Dylid diwygio rheolau prynu tai y Cynulliad i sicrhau’r hawl i’r cymdeithasau tai a’r cynghorau i brynu mwy o dai preifat a chyn-dai cyngor yng nghefn gwlad a’u gosod (wedi eu haddasu os yw hynny yn angenrheidiol) i’r trigolion lleol. O ran gwerthu tai cyngor, dylid diwygio’r Ddeddf Hawl I Brynu gan newid yr ‘hawl i brynu’ i ‘hawl i gaffael’.

10. Rydym yn cymeradwyo Cynllun Cymorth Prynu y Cynulliad. Credwn fod y cynllun hwn yn gyfraniad pwysig i gyfiawnder cymdeithasol wrth alluogi pobl leol i brynu tai a byw yn eu hardaloedd eu hunain. Ond ni chredwn fod yr adnoddau a ryddhawyd hyd yma ar gyfer y cynllun hwn yn ateb y galw. Mae angen o leiaf £20m y flwyddyn i sicrhau fod nifer ystyrlon o bobl leol yn medru byw yn eu hardaloedd.

8. Yr Iaith Gymraeg. I ba raddau dylai’r angen i gynnal a datblygu’r defnydd o’r iaith
Gymraeg fod yn flaenoriaeth mewn polisïau tai a chynllunio?

Mae Cymuned bob tro wedi bod yn onest am sefyllfa yr iaith Gymraeg. Yn y Gymru
wledig, nid oes dyfodol o gwbl i’r iaith Gymraeg oni ellir sefydlu’r drafodaeth am yr
angen am dai ar gynadwyaleddd ac nid cyfalaf. Mae’n rhaid i lywodraeth Cymru, a’r
Cynulliad, wneud penderfyniad a ydyw yn dymuno gweld cymunedau Cymraeg eu
hiaith yng nghefn gwlad ai peidio. Os nad yw’n dymuno gweld y cymunedau hynny’n goroesi, neu os nad yw o’r farn fod hynny’n bwysig, yna dylai ddatgan hynny. Os ydyw yn dymuno gweld y cymunedau hyn yn goroesi, yna fe ddylai sicrhau fod ei bolisi tai yn seiliedig ar dystiolaeth academaidd ac empeiraidd am y cyswllt rhwng newidiadau demograffig sydyn a thranc iaith. Ond beth bynnag a wna, ni ddylai honni ei bod o blaid yr iaith Gymraeg, ac yna mynd yn groes i’r holl waith academaidd gan bobl ddi-duedd sydd wedi cael ei wneud yn y maes.

Dylai’r angen i gynnal a datblygu’r defnydd o’r iaith Gymraeg fod yn flaenoriaeth
mewn polisïau tai a chynllunio.

Diolch am lenwi’r holiadur hwn. Byddwn yn trin yr holl atebion yn gwbl gyfrinachol.

Ateb Cwestiynau Aelodau’r Cynulliad am Dai

Pan ymddangosodd Cymuned yn y Pwyllgor Tai yn y Cynulliad Tachwedd 7, ni chafwyd amser i ateb nifer helaeth o gwestiynau Aelodau’r Cynulliad. Gan hynny, gyrrwyd atebion ysgrifenedig at yr Aelodau ynghyd â thransgript o’r rhan hwnnw o’r cyfarfod.

“For me, you see, this is very much a socialist issue, isn’t it, people should be
able to live where they are, work where they are, and speak in the language of
their choice.”

Edwina Hart, Y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, 7/11/01

Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai y Cynulliad Cenedlathol

Cyfarfod 7-11-01

Sylwadau’r Aelodau ar Gyflwyniad Dirprwyaeth Cymuned, ac Ymatebion Cymuned

Peter Black AM

I just want to make some comments on what we’ve heard today and the paper. I think there are quite a lot of issues that have been raised by the paper, and if you’ll bear with me I’ll do my best to make some comments on them. I think first of all there’s a number of assumptions in the paper which do need to be questioned. I think the first assumption in paragraph 0.9, where you’re talking about the housing policy in
Wales currently not facilitating the fact that local people have the same opportunity as non-local people, clearly the Assembly is striving very hard to actually make that facilitation, to ensure that local people do have that opportunity, and I think that the
Homebuy Scheme, which Gwilym Euros actually praised, I think is one example of how we’re trying to do that and how we’re trying to achieve that.

I think also, I mean I know this is going to be a bit more controversial in the sense that the Lake District National Park policy which was referred to in 1.2 — I’m not aware that’s ever been tested in the courts. But clearly that is something which should actually be looked at to see whether that can be done, but clearly they are a National Park and therefore they have different planning-restrictions to large parts of Wales, and I think that the assumption that that can be easily applied across planning policy in Wales is something which maybe Sue Essex’s study of planning policy needs to address when we come to it.

We’re talking, I think, in a number of instances in this paper, about what the National Assembly can do in terms there’s some reference to the National Housing Authority, a reference in paragraph 2.2 to carrying out research at a national level, and I think it’s always been the position of the National Assembly that these sort of matters need to be tackled on a local basis, and a lot of the things which we’re being asked to
do as a National Assembly are actually functions which local councils already have. And I think a part of the problem which we have in terms of housing need in rural areas lies down to the fact that local councils haven’t always adequately addressed the need, and the housing needs in their own area. And in a sense, I mean, there’s a reference later on to the Homebuy Scheme and the fact that, you know, there’s a
request that we need to put more money in. I mean, the fact is that we put £1.5 million as match funding to £1.5 million from the Social Housing Grant this year, which could effectively provide 150 homes under the Homebuy Scheme. So far we’ve
only been bid for 140, and clearly there’s more money available through Social Housing Grant, if local authorities wish to direct that, but the fact that those local authorities haven’t actually carried out the needs assesment of where those
homes are needed is one of the reasons why that Homebuy Scheme is not being utilised to the full, though I’m confident that in the future it will be utilised to the full, and it will actually contribute quite significantly to the local area.

I’ve got a number of other comments; on paragraph 4.16, we’re talking about amending the Assembly’s house-buying rules, to allow Housing Associations and Councils to buy more private houses — they can do that now, they have that power already, and I think that assumption needs to be challenged as well. And also the question about the Homeless People Order extending the categories of individuals required, and the suggestion that maybe this is going to encourage people to
come from England to take up accommodation in Wales — quite apart from the fact I don’t find that suggestion particularly a savoury one, local councils do have an obligation to establish a local connection when they assess someone as homeless, but I don’t think we should be setting up barriers in any case to try to prevent people to move between the various areas and the various regions of the United Kingdom.
But those are some of the assumptions which I wanted to question; but I think in a sense that there are also some more disturbing issues which are raised by this paper, and which again I think is worth applying — the fact, 3.10, ‘planning permission that has been granted should be reassessed in order to consider whether it poses a threat to either the environment or the Welsh language’, and then asking Councils to
effectively, you know, be given — provided money so they can compensate for revoking that planning-permission. 3.13, new planning permission could include a condition about resubmitting the work and effectively putting a lot of burdens
on people who might want to build accommodation — I find that very onerous and restrictive, and I also find it very unacceptable that we should be asking, that we should be seeking to restrict the fact that people wish to set up home.

I don’t see the solution to this problem in terms of creating ghettoes, in terms of stopping people moving into areas — I think the solution to this problem has to be in terms of actually finding positive action to nurture the language, and positive issues which we can do to try and ensure that people do have the opportunity to compete and have homes in their own area; and I think, you know, 4.4 — ‘Property should be designated for the use of local people. Local people should be defined as individuals who have lived in an area for over ten years’ — when local councils in London tried to introduce that sort of policy, they were told it was racist, and they were told so because clearly there was an implication there that they wanted just to designate those houses for white people. Now clearly there’s a different situation in Wales, but the same situation is applying here, that you’re trying to create ghettoes, in parts of
Wales, which exclude people who haven’t been born and brought up in that area, and I don’t believe that is an acceptable way to proceed to tackle this particular problem.
I think that — I don’t want to be all negative on this, and I’m trying not to be negative, I’m trying to be constructive because I think there are some useful and interesting suggestions in this paper, and I think 4.10, for example, in this paper, refers to
estate-agents being asked to explain to people the sort of nature of the area they’re coming into, I think that might be a useful thing to look at; 4.11 — suitable housing being available for rent, making sure that the local authorities actually meet their
statutory responsibilities in terms of assessing housing needs and making sure that there is accommodation available — that is, you know, clearly things which needs to be done; and I think in paragraph 5.7 it’s certainly worthwhile looking at
whether we need to have planning-permission for people to actually have a second home, but the idea of actually maybe charging 200% Council Tax on holiday homes in my view can distort the market in unacceptable ways, and we do have to remember that it is local people who are seeking to sell these homes, and those local people who may be penalised by that sort of provision.

I think that the quality of housing, which was referred to in the presentation, is very important, and I think there are concerns about the quality of housing, particularly in the private rented sector, which need to be addressed, and I think the Licensing
Scheme which we keep pressing the UK Government to bring in is very important in dealing with that particular issue. I think also it may be worth looking at issues like for instance having Language Action Areas where we can actually nurture the
language without restricting people’s access and freedom but finding other positive measures to do that.

So I think that clearly we have to recognise there is a problem, but we also have to be clear that in tackling that problem we’re not going to set up some form of state-controlled access to housing and access to areas — what we want to do is find
positive measures which encourage people to stay in the area, particularly in terms of economic development, and also give people equally opportunity to stay in that area if they can, with schemes like the Homebuy, which I think is adequately resourced at the moment. I think it’s important if you’re asking us for £20 million for that, that you justify how we’re going to spend that, in terms of the needs for that scheme in areas,
because clearly at the moment Councils haven’t demonstrated that need, and they do have the Social Housing Grant, which is £56 million this year, £20 million going to local authorities, which they can use to promote Homebuy if they need to.

Cymuned

1. ” …the Lake District National Park policy which was referred to in 1.2… clearly they are a National Park and therefore they have different planning-restrictions to large parts of Wales…”

We believe there is a case, in the Welsh-speaking areas, for planning-restrictions that are similar to those of National Parks, on the grounds that, just as one of the aims of a National Park is to safeguard the local environment, one of the aims of a planning
authority in a Welsh-speaking area should be to safeguard the local culture. We believe these two public functions to be equally important.

Ancient buildings are protected by a range of legislation. The presence of a rare or threatened plant, animal or bird in a particular area is a planning consideration in itself. An ancient and threatened language and culture — rich collective human
creations spontaneously evolved and refined over centuries — have a similar value.

2. ” …there’s… a reference in paragraph 2.2 to carrying out research at a national level, and I think it’s always been the position of the National Assembly that these sort of matters need to be tackled on a local basis…”

Our suggestion in paragraph 2.2 is actually that research sub-divisions should be set up in each County Council that is within, or partly within, the Welsh-speaking areas.

3. ” …I think a part of the problem which we have in terms of housing need in rural areas lies down to the fact that local councils haven’t always adequately addressed the… housing needs in their own area.”

We agree. Our call, therefore, is for the National Assembly to strengthen and broaden the range of advice and guidance to local authorities in housing and planning matters, and to ensure that the financial resources for the necessary research are available.
4. ” …the fact is that we put £1.5 million as match funding to £1.5 million from the Social Housing Grant this year, which could effectively provide 150 homes under the Homebuy Scheme. So far we’ve only been bid for 140…”

As Janet Davies AM later implied, 140 out of 150 represents a good rate of take-up at the half-year stage. The reason for this, of course, is that the demand for Homebuy funding far outstrips the supply at present. In Gwynedd, for example, this year’s full financial quota (£790,000 with a contribution of £320,000 from the Assembly) allotted for Homebuy, representing 45 homes, was used up in less than a month after release (mid May). Most of this money was spent in the Bethesda area in Arfon before the scheme could be advertised as news of its existence spread by word of mouth.

In Dwyfor, where the housing crisis is at its most acute, we understand that only a handful of homes were purchased under this scheme. The local housing association for Gwynedd, Cymdeithas Tai Eryri, has recently completed an advertising campaign in the county about the Homebuy scheme. They expect their current list of 30 individuals expressing interest to increase to a figure of several hundred.

It is on the basis of this statistic that we have suggested a figure of £20 million per annum as an appropriate grant for the Homebuy Scheme (paragraph 4.20).

5. “And also the question about the Homeless People Order extending the categories of individuals required… local councils do have an obligation to establish a local connection when they assess someone as homeless…”

The obligation to establish a local connection only applies to former prisoners, as noted in Statutory Instrument 2001 No. 607 (W.30), Clause 7(1), and The Homeless Persons (Priority Need) (Wales) Order 2001 No 607 (W.30) Provisional Guidance, Clauses 6.1 to 6.4. None of the other four additional categories of homeless person provided for in the Statutory Instrument have to establish a local connection in order to qualify under the Order. We would like to suggest that the National Assembly
urgently consults the Chief Housing Officers of all Welsh Unitary Authorities concerning the effects of this Order to date. We believe that the feedback from
certain areas will reveal that concern is justified. We would refer the Assembly, by way of example, to a report entitled “Homelessness: Legislative Changes and Implications” presented to the Housing Policy Panel of Conwy County Borough Council on 27 July 2001 — in particular paragraph 4.3.2.

6. ” …3.10, ‘planning permission that has been granted should be reassessed in order to consider whether it poses a threat to either the environment or the Welsh language’, and then asking Councils to effectively, you know, be given — provided money so they can compensate for revoking that planning-permission. 3.13, new
planning permission could include a condition about resubmitting the work and effectively putting a lot of burdens on people who might want to build accommodation — I find that very onerous and restrictive…”

Both the above proposals reflect our view that an attempt should be made to curb the practice of holding on to planning-permissions for speculative purposes, which has the effect of restricting the land available on the open market for development, and
may have serious effects on the linguistic balance of an area when a large development eventually comes to be made, perhaps in social and linguistic conditions very different from those under which the planning permission was originally granted (we would instance the problems which emerged in relation to the notorious Morfa Bychan development, near Porthmadog, in the 1990s).

We doubt the morality of a system which allows individuals or companies to profit by speculative delay while hundreds of people in a county area are waiting for affordable homes. The fundamental ethical question is whether individual or corporate
aspiration should be allowed precedence over community need.

It is worth pointing out that the benefits of such reforms would extend far beyond the majority Welsh-speaking areas: after twenty years of anarchy in the rural housing market (whereby the desire to sell property for profit has taken precedence over the
ability of people on lower incomes to own a home, and the ability of communities to retain their identity and their indigenous population), implementation of
these proposals would benefit the residents of the whole of rural Wales.

7. “I don’t see the solution to this problem in terms of creating ghettoes, in terms of stopping people moving into areas I think the solution to this problem has to be in terms of actually finding positive action to nurture the language, and positive issues which we can do to try and ensure that people do have the opportunity to compete
and have homes in their own area…”

We agree. Cymuned does not wish to see the creation of ghettoes of any kind. Two of the Oxford English Dictionary’s definitions of a ghetto are: ‘an area etc. occupied by an isolated group; an isolated or segregated group, community or area’; Cymuned
does not wish to see the Welsh-speaking Welsh or Welsh-speaking communities become isolated or segregated. Indeed, there is no danger of such a development: several decades have now gone by since the last monolingual Welsh community ceased to exist as such, and we accept that there will be no turning back of the clock in that respect.

What Cymuned is campaigning for are measures to strengthen Welsh-speaking communities by making it easier for local people to remain in their communities if they wish to do so, and by making it easier and more attractive for non-Welsh-speaking newcomers to adopt the Welsh language and culture. As we indicated in our written presentation to the Committee (particularly in paragraphs 1.4 and 0.9), our wish is not to keep people out of communities, but to ensure economic fairness and social justice for local people in those communities. It is important to note, once again, that the kind of measures we are suggesting for strengthening the economic and social situation of local people would be operative for all local people — the non-Welsh-speakers as well as the Welsh-speakers. The aim of strengthening the position of the Welsh language as such would be realised by means of measures such as language planning and the strengthening of the position of the Welsh language as a Planning Consideration.

8. ” …4.4 — ‘Property should be designated for the use of local people. Local people should be defined as individuals who have lived in an area for over ten years’ — when local councils in London tried to introduce that sort of policy, they were told it was racist, and they were told so because clearly there was an implication there that they wanted just to designate those houses for white people. Now clearly there’s a different
situation in Wales, but the same situation is applying here, that you’re trying to create
ghettoes, in parts of Wales, which exclude people who haven’t been born and brought up in that area…”

Whatever the motives of London councils may or may not have been, race is irrelevant to matters of language: it is open to any member of any race to learn any language. Any analogy with the situation you mentioned is therefore inapplicable. We repeat — exclusion is not our aim, but rather a redressing of the balance of economic and social power in favour of local people, whatever their first language. We would point out that for young locally-born English-speaking or Somali-speaking residents of
Butetown or Canton to be rendered unable to buy homes in their native district by the operation of an unregulated housing market is just as unacceptable as
the corresponding situation for young Welsh-speaking people in certain rural areas.

9. ” …I think there are some useful and interesting suggestions in this paper… for example… 4.11 — suitable housing being available for rent…”

Our suggestion in paragraph 4.11 was that this should be a statutory responsibility of local authorities. We would welcome early action by the National Assembly to establish such a statutory framework.

10. ” …the idea of actually maybe charging 200% Council Tax on holiday homes in my view can distort the market in unacceptable ways…” We would like to invite you to enlarge on your reasons for suggesting that such a measure would ‘distort’ the local housing market in ways that were ‘unacceptable’. Surely a measure which had the
effect of reducing the pressure on the local housing market, from buyers with greater resources of disposable wealth than most local people can hope to command, would be beneficial to a community.

11. ” …we do have to remember that it is local people who are seeking to sell these homes, and those local people who may be penalised…”

The Welsh Language Society has done interesting and important work on the subject of establishing a Property Law in Wales (1990/92, revised 1999). This is available in an English version on:

www.cymdeithas.com/dadlwytho/deddf_eiddo.en.pdf

Section 04.7 of this document makes detailed proposals for ensuring that measures to regulate the local housing market do not result in financial loss for owners of property. We commend these proposals to your attention.
” …we also have to be clear that in tackling the problem we’re not going to set up some form of state-controlled access to housing…”

12. We find your use of the phrase “state-controlled access” unjustifiably emotive. The kind of measures we are proposing would create a framework for judicious regulation and enabling, not oppressive control.

Janet Davies AM

First of all could I thank you, and the Minister, and Cymuned, for putting the issue of rural housing much higher up the political agenda than it has been before, and I think it is very good to see you coming together to put it up the agenda. You probably know I was a member of the Plaid Cymru Rural Housing Task Force, and played a major part in writing that report earlier this year.

Now clearly, this is an issue that the Government of Wales needs to address — it’s very important that they do so. I think that, you know, we as an Opposition have made a contribution towards this, but it’s a problem that you [gesturing to the Minister] need to solve, and I think — I’m very glad to see it’s being taken seriously.

There’s one issue that always worries me with housing, that sometimes you want — you start doing something that actually has the opposite effect, and I think it’s very important on the way forward to make sure that any measures that are taken don’t actually sort of come back and hit us round the face when we’ve done them. And I am concerned about some things — I’m very — much — you know, large area of agreement with what’s in this submission, but there are some matters that I feel great concern about. I’m not going to go through everything, because I don’t really feel that that is my role, I think, you know, the presentation’s been made, and I’m sure the Minister will pick up what she can. But I’m concerned, always, on any subject when we get suggestions that would lead to very complex bureaucracy, because frequently they’re unworkable, and they’re not always desirable, but most of all they’re often
impracticable as well, and therefore I do feel a great deal of concern about the level of bureaucracy that is being suggested here.

Looking at people coming in to live here permanently, I think that people can come in and actually make a nation stronger, and make a community stronger — they can help with economic development. But also there’s a balance here, isn’t there, but it’s not all negative. The Homebuy Scheme is something we’ve all welcomed very much, and the doubling of the amount of money available for it. As Peter said, £20 million is going in the Social Housing Grant into rural areas this year, and I do wonder if perhaps a larger proportion of it could go to the Homebuy Scheme — I think the plea to the Minister to look at the level that’s going into the Homebuy Scheme, and to try to increase it, is very important, because certainly there is some evidence that a great deal more money could be used. I think it was said, and I’m not certain about this, whether I heard it rightly, that 140 out of 150 possible properties had been applied for, which isn’t too bad half way through the financial year — I hope the other ten will come in fairly quickly.

Clearly the whole issue of licensing private rented properties is an issue for the whole of Wales, and it would make a huge difference if the only properties that were put up for private rent were in good condition, and being let at a proper rent, and that when people move into them they know that they’re moving into homes that are of adequate quality.

I’d like to turn to the issue of holiday homes. I think it’s quite surprising that it’s Exmoor National Park that has had to lead the way, on possible change of use issues, rather than Wales, because, you know, we have had this problem for I would have
said at least 25 years, possibly longer, and I really think that in Wales we should have been leading the way on how we cope with this situation. Now I go to rural areas of Wales, I — I will stay in a holiday home, I think all of us from urban Wales like to do this. But I think there has to be a balance, and when you get communities where there’s a very high proportion, it does destroy the community, it destroys the facilities, the post office goes, the school, you have empty villages, and I don’t think
that’s acceptable. I don’t think that putting the Council Tax up to 200% is actually going to do anything other than give the local authority a bit more money to try to subsidise services in those areas where it’s happening.

Now unfortunately the National Assembly, as I understand it, doesn’t have the power
to do that, but I would like to see us have the power, and I would like to see it used in an appropriate manner. I’m also concerned that, to an extent, people are renting
holiday homes off season, and then being made homeless when we get to Easter, April, May, whenever — and I think that that is a problem that needs to be addressed.

As I say, I’m not going to comment on all of these, I think it’s something for the Government to take up, to look at, because it’s the Government of Wales that has the research facilities and is able to do that. But I think we do need to be looking at it seriously. I think there is a problem that — of the Needs Assessments, and I think that some Councils certainly need to carry out properly researched needs assessment — I have been for a long time convinced that local authorities need to look at their powers, they need to provide the evidence for action they do, they need to be able to justify what they’re doing, and I think there have been times when they have acted in a somewhat subjective manner, and have perhaps not been able to back up their actions.

I think it was regrettable there was a reference to racism. When you have threatened communities, when you have a threatened language, I think that even if people are mistaken in the ideas they’re putting forward, I don’t think they should be accused of
racism when they’re trying to protect threatened communities.

Thank you.

(Peter Black AM On that point, I actually made no such imputation.)

Cymuned

1. ” …I’m concerned, always, on any subject when we get suggestions that would lead to very complex bureaucracy, because frequently they’re unworkable, and they’re not always desirable, but most of all they’re often impracticable as well, and therefore I do feel a great deal of concern about the level of bureaucracy that is being suggested here.”

The kind of Housing Authority we propose in paragraph 6.1 of our written presentation would be primarily a research organisation, and thus would surely have only a small staff and a comparatively straightforward brief. We do not share your fear that it would become a bloated bureaucracy. Its function would be to assist planning-authorities in formulating accurate assessments of local housing needs, and to secure consistency in the methods of arriving at these assessments throughout Wales. Its relationship with the local planning authorities would thus be not dissimilar to that of the WJEC with the local education authorities.

2. “Looking at people coming in to live here permanently, I think that people can come in and actually make a nation stronger, and make a community stronger…”

Cymuned is not opposed to in-migration. We are only opposed to in-migration when it prevents the Welsh language from re-generating itself on a community level from generation to generation. Like all Welsh-language organizations, Cymuned has members born in England, members who have learnt Welsh as a second language, and members who self-identify as English people. We are as committed to their interests as we are to any other part of the Welsh-language community.

From an ethical point of view, our stance has always been that we represent a minority community within Wales, but that this community is one which all
people are welcome to join, regardless of ethnic background, place of birth or first language. This is why Cymuned, in its representation to the Culture Committee, has placed considerable emphasis on improving the opportunities for people to learn
Welsh. The problem has always been that, over time, the level of in-migration to an area of Wales accelerates to the point where linguistic assimilation is no longer
necessary in order for individuals to be able to function independently in their adopted community. And in the absence of sufficient positive measures to
promote such assimilation, the migrant language and culture become the dominant ones, and the indigenous language and culture become progressively weakened.

William Graham AM

I’m grateful to the presenters today for drawing attention to this problem, which is prevalent in mid-Wales and also on the North Wales coast. The information that I have from visiting that area is that very often, the problem families, as it were, to
use those terms, are actually attracted to that area by advertisements placed by Registered Social Landlords — and this has created a major problem, and you’re very right to draw attention to this.

I’m disappointed that your presentation doesn’t go to the point which Peter made very clearly in terms of economic activity, and that’s really the regeneration of communities economically, which will help people to stay there. I also take the point that Janet made with regard to over-prescriptive bureaucracy, and I have a horrible suspicion that what is proposed here — even a small proportion of it — will make those things unworkable, and may even have the unfortunate, I think, of reducing the
free market further, so that those houses that are not affected will in fact increase in price dramatically, thus accentuating the problem.

Cymuned

As we said to the Committee, we are looking forward to presenting our ideas on the economic regeneration of rural communities in due course.

The kind of Housing Authority we propose in paragraph 6.1 of our written presentation would be primarily a research organisation, and thus would surely have only a small staff and a comparatively straightforward brief. We do not share your
fear that it would become a bloated bureaucracy. Its function would be to assist planning-authorities in formulating accurate assessments of local housing needs, and to secure consistency in the methods of arriving at these assessments throughout
Wales. Its relationship with the local planning authorities would thus be not dissimilar to that of the WJEC with the local education authorities.

We do recognise the danger of inflation in the resale prices of existing housing stock, in a context where the creation of new housing stock is subject to regulation. This is a matter on which The Welsh Language Society has done interesting and important work, in promulgating its proposals for a Property Law for Wales (1990/92, revised 1999). These are available in an English version on:

www.cymdeithas.com/dadlwytho/deddf_eiddo.en.pdf

Sections 04.6 and 04.7 of that document make detailed proposals for the regulation of the resale process in a way that would restrain price-inflation while also ensuring that the owners of property did not suffer financial loss. We commend these proposals to your attention.

Tom Middlehurst AM

Well, I think it’s important that we have a measured and considered debate about an issue that does confront us. There are problems — there is a housing crisis in rural areas. Of course, it isn’t just a Welsh phenomenon — I think the report, you know, accepts that. But like Peter, I think the analysis in many areas is good, the assumptions that are made from that analysis I would very very strongly question. And I do worry that emphasis that’s put on the language is potentially divisive, attempts to socially engineer communities is negative, I think, and divisive, and I worry deeply about the social cohesion of this country when issues like this are, perhaps, reported in the way they have been. I make no accusations against Cymuned
this morning, I think the presentation’s been measured, and responsible, and I accept that, but I do question the validity of some of the solutions that they put forward. I don’t think it will achieve the objectives they wish to achieve. I think it’ll have a
negative impact on the local economy, I think there are many people in rural areas who will regard the driving down of house-prices in their area as negative impact on individuals and on the economy.

I think some of the analysis I referred to earlier — the issue about over-development. I mean, I have experienced over-development in previous areas of this country where I’ve lived, and the consequences and impact on local culture have been enormous, and that’s an issue we must address. Now whether that culture is based on a language or a dialect — and can I say that dialects of some of the communities I’ve lived in in Lancashire have been absolutely swamped by inward migration. Now I think these are the sort of issues we need to address, of how we preserve local cultures, and in the context of Wales, of course, the Welsh language is a very important part of local culture.

What the Assembly is trying desperately to do is to maintain a consensus, and I think we’ve made some progress in promoting our aims of creating a bilingual society in Wales with mutual respect for both languages, where people can use the language
of their choice, and that is very important, and I think there are disastrous consequences of proposals like this, to the consensus that we have built. I mean, I’ve said this on other occasions — at worst I think there’s an ambivalence in the English-speaking areas of Wales towards the policies that we’re pursuing, and at best there’s wholehearted support, and that’s reflected in the growth of community language scheme, Mentrau Iaith, in many areas, for instance in Flintshire, where’ve been very
prominent and successful local community initiatives, and it’s on a voluntary basis that we’re going to promote the future revival of the language, and not by rigging or trying to attempt to socially engineer our communities.

So I think it’s important — I believe that Cymuned came here this morning in a constructive way, and I accept that, but I do question very much that their solutions to the problem will have an adverse impact on what they’re trying to achieve. So I
hope that — I mean this is a wide issue — we’re talking about housing this morning in particular — and, yes I think, I’m pleased to see they welcome the initiatives to promote the Homebuy Scheme, and that has been positive, and they’re asking for more funding for that, and I’m sure the Minister, that won’t be lost on the Minister.

They’re the ways to move forward, and I do recognise that rural areas in Wales, and in England, and in Scotland, are suffering, because of perhaps, the modern phenomena — it’s easy to migrate these days, I mean the world is a much smaller place — people have always migrated, for social and economic reasons, throughout our history, but it’s much easier to do it now. And in fact it’s of enormous benefit to communities that
people do migrate, because they bring experience, they enrich the local culture, but I recognise that over-development can have an adverse impact, and I think through the planning process, we must look to control development in a way that does not adversely affect the local community and its culture.

Cymuned

1. ” …I do question the validity of some of the solutions that [Cymuned] put forward. I don’t think it will achieve the objectives they wish to achieve. I think it’ll have a negative impact on the local economy, I think there are many many people in rural areas who will regard the driving down of house-prices in their area as negative
impact on individuals…”

The Welsh Language Society has done interesting and important work on how to reduce house-price levels over time without causing hardship and injustice to property-owners, in promulgating its proposals for a Property Law for Wales (1990/92, revised 1999). These are available in an English version on:

www.cymdeithas.com/dadlwytho/deddf_eiddo.en.pdf

Sections 04.6 and 04.7 of that document make detailed proposals for the regulation of the resale process in a way that would restrain price-inflation while also ensuring that the owners of property did not suffer financial loss. We commend these
proposals to your attention.

We doubt the validity of the implied assumption that a situation of unregulated house-price inflation is beneficial to a local economy. A process which makes it unviable for economically active people to remain in an area, and at the same time replaces them
with people who are economically inactive, surely cannot promote the long-term economic health of any community.

As we said to the Committee, we are looking forward to presenting our ideas on the economic regeneration of rural communities in due course.

2. ” …I think these are the sort of issues we need to address, of how we preserve local cultures, and in the context of Wales, of course, the Welsh language is a very important part of local culture. What the Assembly is trying desperately to do is
to maintain a consensus… and I think there are disastrous consequences of proposals like this, to the consensus that we have built.”

Between 1997 and the beginning of 2001, the true consensus was a consensus of silence, in which the Welsh language was on no-one’s political agenda. People in majority Welsh-speaking communities were having to watch in mute helplessness as the cultural fabric of their community continued to disintegrate, while the problem was seemingly ignored by politicians of all persuasions. What Cymuned wants to see now is the creation of a new consensus, in which the Welsh language belongs to
everyone in Wales, but which acknowledges that if Welsh-speaking communities cease to exist, then to all extents and purposes it will belong to no-one.

3. ” … it’s on a voluntary basis that we’re going to promote the future revival of the language, and not by rigging or trying to attempt to socially engineer our communities.”

British life is replete with instances of the fact that voluntary measures by themselves cannot countervail the operation of a strong and unregulated market — in this case the housing market. Adjustment of the planning and housing framework by legislative and governmental measures in favour of vulnerable communities is essential — as indeed you acknowledged in your remarks on the Homebuy Scheme and the planning process. We do not believe that our proposals amount to social engineering — rather that they are a framework for judicious enabling.

4. ” …it’s of enormous benefit to communities that people do migrate, because they bring experience, they enrich the local culture…”

This issue has been tackled in our answer to Janet Davies. Migration does enrich local communities, and Cymuned believes that migration is part and parcel of modern life. Our argument is with migration patterns on a scale that knocks out the ability of communities to regenerate themselves linguistically.

Janet Ryder AM

It is a very significant issue, this, and I think it’s one that has a particular impact on housing, which is our concern in this Committee, and the provision of housing. We’ve talked today about housing strategies being developed by local authorities; I think this issue shows the need for those strategies to have to reflect the needs of their communities. And I think it does emphasise again something that we’ve always pressed for — the need for an All-Wales Survey of Housing Needs, so that we
know the actual need for housing within Wales, and we’re providing for that need — we’re not providing for speculative building, but actually providing for that need.

Tied in to that, the report does highlight the need for Language Impact Surveys to be carried out, and I’m sure Cymuned are aware that Owen John Thomas has recently been very successful in getting the Minister to accept that Language Impact Surveys will now come forward as part of the planning process, and I’m sure they will welcome that move.

The other point I’d like to pick up on, which again are highlighted within this report, and which this Committee can move some way towards, are again — coming from the
previous report — the need to look at licensing of HMOs, and not just HMOs, but the licensing of the whole of the rented sector. If we can bring in an adequate licensing scheme, which ensures that the property we’re offering for rent, whether it’s in
a House of Multiple Occupation or just an ordinary for-rent property, is of a good standard, you will necessarily drive out the poorer-quality standard. That in itself should have an impact on what Cymuned are trying to achieve, as well as ensuring that people who are renting property can be satisfied that they’re renting quality property.

The other issue that I think we do need to look at in this Committee is that of summer properties — not whether they’re allowed to have planning permission or not, but what actually happens to them during the winter, and the fact that sometimes summer properties are let on longer-term lets during the winter period, and then come the summer those longer-term people are asked to vacate the property. Now they’ve moved in, and they are then being made homeless, and it is up to the local
authority, then, to house those people — there’s a whole argument about whether they’ve made themselves homeless, whether they knew that let was coming to an end or not — at the end of the day it falls on the local authority to house those people. Because of the needs that those people have, it has the effect of shooting them to the top of the housing list, and they are then housed, and I think that that is something that perhaps we as a Committee would like to consider at some time, that whole aspect of properties are used throughout the year.

And that would also impinge on housing waiting-lists and how points are awarded on those housing waiting-lists, and I think that members of this Committee will be aware that there are a number of professional groups now, within housing, who are
starting to question how we apportion points on that waiting-list, and perhaps whether we should be re-looking at what those criterias are for being on that housing-list, so perhaps again that is something that the Minister and yourself
might like to look at bringing a paper forward for.

And lastly, the issue that Peter Black raised about estate-agents making people aware, when they move into Wales, that there actually is a different culture here, because quite frankly some people move in and they are not aware that there is a different
culture here — there are many different cultures, but in Wales there is a particular dominantly different culture. And there are examples of very good practice in this, and perhaps the Committee might like to look at the work done by Menter Iaith
Dinbych/Conwy, who actually have developed a welcome pack which many estate-agents in that area now give to people who are looking for properties, and I think it’s very helpful for people moving in, it helps them become accustomed to the area
and it helps them get a feel for the culture, so perhaps we might like to look at that as well. Thank you.

Cymuned

We hope the suggestion about bringing forward a paper on waiting-list points-score systems is taken up, and we would be very interested to learn of future developments in this field.

Peter Law AM

Well I’d first of all like to compliment Cymuned on the presentation they’ve made, a very sincere presentation, and I respect them very much in what they’re trying to achieve here. This is an extremely challenging issue for us — for anyone — and whatever we do is never going to be enough, bluntly, and I do sympathise very much with what they’re trying to achieve at the end of the day, because we’ve got to be very careful. I mean, you know, we’re seeing, the Welsh language as being subject to considerable pressure because, effectively, of the evolution of Britain as a multi-cultural society — we can’t escape from that, because we’re not that big when you look at the whole of the United Kingdom, and it’s a fact of life.

We’ve got to be careful that we don’t create division and discrimination in the way we try to deal with that, at the same time showing very positively the support and sympathy that we have in believing very much in wanting to protect that gem of
our own culture in Wales, the Welsh language, which I very, very much support. It’s how you go about it, and I think what we’ve heard today, in the time that the Assembly’s been in, are two great good examples.

I mean the Homebuy Scheme, which we’re delighted, and it’s very nice to hear it acknowledged here, from people who are in the forefront of the campaign, and that is one way of doing it, and doing it without division, and discrimination, and I was very pleased, and the Minister’s recognised that and doubled the money for it, and hopefully we can develop that more. And we’ve also heard that the Minister for Planning has agreed to Language Impact Surveys, which is a move in the right
direction, because nothing is easy, when everybody is pressing a button for judicial reviews, and we’ve got market forces and all the rest of it, you’ve got to be very careful how you address these things. I don’t think the answer is to develop a sort of
locked-in inner Welsh-speaking territories, which is a possibility if you’re not careful, because, you know, you can’t do that, and you’ve got to remember you’ve got to be able to create opportunities for everybody, because within all of these areas, although they may be predominantly Welsh-speaking, there’ll be English-only monoglot people as well, and they’ve got to have an opportunity to be remembered in this respect.

A number of points [that] have been made here today relate to local authorities, but we mustn’t interfere, in my opinion, with local democracy. I mean that’s what they’re elected for: they are the people on the ground who understand the needs of their
communities, and I think — I hope Cymuned has, in fact, had discussions with the Welsh Local Government Association, because I think there is a need for them to have some sort of consultation with them, to be able to talk to them, because
these are the deliverers of services. These are the people for instance that draw up the Housing Operational Plan, and whilst there’ve been difficulties in the past with the provision of properties, local authorities have, historically, never had sufficient resources, and with the change of development of course, Housing Associations have not always had as much as they wanted. But then there’s been differences of opinion
between local authorities and Housing Associations about development — it’s been fraught with difficulty, and when you talk about some things being made statutory, I mean they can have devastating effects on the economy of an area, I have to agree with what’s been said here.

It isn’t just that, I mean, well, there are so many people to be considered, you just can’t sort of write out estate-agents and people like that who are involved, and jobs and solicitors and all the rest of it, I mean they need to be consulted. I wonder if
Cymuned have talked perhaps to the Welsh branch of the Chartered Surveyors or to the Estate Agents’ Association to see if they can get by cooperation some support for what they call a welcome pack, which I welcome very much the idea of. But I don’t think you can create a statute for a welcome pack, bluntly, and I don’t think you can actually realistically bring in a lot of the bureaucratic suggestions that are there on planning, although it’s another Committee, Chair, I think we’ve got to go very careful about this, because I think we could see a terrific reaction here, you know, from people, you know, who perhaps have not got the same sympathy or understanding of the need for us to do all we can to be able to preserve and support and develop the Welsh language and the opportunities for those who speak it in the future, by choice, because it has to be by freedom of choice.

And when we talk about holiday homes, we have to remember this, I mean, you know, holiday homes do bring money in, in tourism and economy, you know, in some of these areas, when you look at them in the winter, have got nothing at all. Now
I’m not saying that we should have a mass development of holiday homes, and I know there have been areas where they have been very detrimental to the community, and I have to recognise in some respects, but one has to say that overall, it is important to the economy and tourism of Wales, and the local authority in many respects has discretion on the multiplier as far as Council Tax is concerned. I think you’ll find, I may be wrong, but I think you’ll find that the local authority has discretion where they’re dealing with the Council Tax, so you see that is again something that is already there, and it is a matter for local authorities.

So I think that I’d be very interested to hear more about what the Lake District is doing, because I was responsible for that portfolio at one time, and it was just coming in then, and what we heard from Exmoor recently, because I think it helps us to
concentrate, because there is an overwhelming sympathy here, to want to do what we can, bearing in mind that we have a multi-cultural society and we want to be fair to everybody without positive discrimination. But I think that if we work together we can achieve a lot, and I think Homebuy has certainly proven that we’re all on the same wavelength to try to give the opportunity that we need for the Welsh language to be developed in the future.

Cymuned

1. “…we’re seeing… the Welsh language as being subject to considerable pressure because, effectively, of the evolution of Britain as a multi-cultural society…”

We remain to be convinced that the growth of multi-culturalism is a principal source of pressure on the Welsh language, given that the number of people of non-UK origin in rural Wales is very low, and seems set to remain so for an indefinite time to come.
As we remarked at the end of our session with the Committee, we welcome multi-culturalism; but given that, historically, Welsh is unique to Wales, we believe that the Welsh language and its culture should retain a special status in Wales in whatever
multi-cultural future evolves. No doubt most English-speaking residents of England would feel the same about the English language; and the Home Secretary has of course given a measure of official validation to that viewpoint recently.

We are slightly puzzled by the number of references made by the Committee to multi-culturalism as a reason for treading carefully in respect of support for the Welsh language. We hope multi-culturalism is not becoming a new mantra for inaction in the matter of safeguarding the language’s continuance. Adopting such a mantra would betray the true meaning of multi-culturalism. In the sense that multi-culturalism is promoting the contribution minority cultures make to wider society it could be
argued that multi-culturalism and promoting the Welsh language are one and the same thing.

2. ” …I don’t think the answer is to develop a sort of locked-in inner Welsh-speaking territories…”

We agree. The answer is to strengthen majority Welsh-speaking communities by means of planning and economic development measures that enable local people who wish to remain in their communities to do so, and by means of active and centrally-supported measures to assimilate incomers linguistically and culturally.

3. “A number of points [that] have been made here today relate to local authorities, but we mustn’t interfere, in my opinion, with local democracy…”

As we commented during our session with the Committee, we do not feel that a strengthening of Planning Guidance and Advice (for instance), with a view to prioritising local needs in the housing market, amounts to interference with local
democracy — rather the reverse, in fact.

4. ” …and when you talk about some of things being made statutory, I mean they can have devastating effects on the economy of an area…”

” …I don’t think you can actually realistically bring in a lot of the bureaucratic suggestions that are there on planning…”

We would be grateful if you could expand upon these points.

5. “And when we talk about holiday homes, we have to remember… holiday homes do bring money in, in tourism and economy…”

We would fundamentally question the implied assumption here. Dwellings which stand empty for most months of the year cannot be channels of financial injection into the economy of a community during those months. In terms of stimulating
economic activity, the use of dwellings as holiday homes can be no substitute for their use as permanent homes by people who are economically active in
their community; and this should be an aim of economic policy in all parts of rural Wales.

David Lloyd AC

’Dan ni’n sôn am fater hollbwysig yn y fan hyn, achos ’dan ni’n sôn am bobol ydan ni’n ymwybodol iawn, yn dod o Ogledd Cymru’n wreiddiol, bod ein cymunedau naturiol
Gymraeg ’u hiaith ni dan fygythiad enbydus, a dyna be’ sy’ wedi ysgogi hyn. A ’dw i’n gwbod am y geirie sy’ wedi câl ’u deud dros y misoedd dwytha’, ond ar ddiwedd y dydd ’dan ni’n edrych am weithredu rwan. A ia, ’dan ni yn sôn am sefyllfa sy’
efalla ddim yn unigryw i Gymru, lle mae ’na fater sydd yn bwysig i leiafrif mewn un rhan, ond yn sylfaenol mae’n rhaid i ni fod yn gallu ymateb i ofynion y lleiafrif hynny, achos ma’r bygythiad yn wir, yn wirioneddol, a ma’n cymunedau naturiol
Gymraeg ni yn diflannu.

A felly, tra’n croesawu’r cyflwyniad, ma’r pwyntia ynglyn â’r busnes tai ’ma wedi câl ’u neud — ’dan ni yn, ar ddiwedd y dydd, y pwer i weithredu yn fan hyn gan y Llywodraeth yma, yn y Cynulliad — ’dan ni’n edrych am ymateb gan y
Llywodraeth i ddod i’r afael — mae ’na gonsyrn gwirioneddol wedi cael ’i godi dros y misoedd, mae ’na nifer o eirie wedi cael ’u hadrodd dros y misoedd, ond ar ddiwedd y dydd ’dan ni’n edrych am ymateb, a gweithredu, gan y Llywodraeth, sydd yn unig efo’r grym i weithredu yn y mater yma.

Mae ’na gri gan ein cymunedau ni — maen nhw dros Gymru i gyd — ond yn benodol pan mae’r iaith Gymraeg o dan fygythiad enbydus fel hyn, mae’r gri yna, ac fel Llywodraeth yng Nghymru ma’n rhaid i ni wrando ar y gri ’na o’r galon. Ie, mae o yn fater tai, mae o’n fater yr economi lleol, swyddi — dyna pam ’dan ni yn edrych ar y system, ch’w’od, gynllunio ac ati — mae ’na bob math o bethe i edrych arno fe, ond ’dan ni’m isio jest eisio edrych ar y peth ’ma. Ma’n rhaid i ni weithredu ar fyrder, ’dan ni’n sôn am argyfwng yn fan hyn — mae o’n argyfwng economi cefn gwlad, mae o’n argyfwng darpariaeth tai cefn gwlad, mae ’ne nifer o bethe’n dod at ’i gilydd, a ’dan ni’n edrych ar nifer o wahanol portffolios i gydweithio ac i gydlynu efo’i gilydd i ddod ’fyny efo ateb, achos ar ddiwedd y dydd, rhaid i ni gâl gweithredu ar y mater
yma, ac ymateb cyflawn yn y Llywdodraeth. Diolch yn fawr.

Cymuned

1. Rydym yn cytuno’n llwyr.

Edwina Hart AM

If I can reply to a number of points that have been raised by Members — I think this has been a very interesting presentation, and I think it will allow us to have discussion of issues that are of importance.

Well, can I say that the notion that all these pensioners will be skipping over the border for bus passes I’m afraid was rather lost on me, because my experience in English-speaking mainly Gower, if I look at the Gower peninsula, is that they’re very
wealthy the pensioners [that] come in, and they are actually purchasing properties of the nature that you [gesturing to Gwilym Euros Roberts of Cymuned] indicated with the first advertisement, and are coming in with two lots of income, picking up other types of employment, and are actually bringing some money into some elements of the local economy.

Well, can I say on the issue of housing, what happens in rural areas with second homes is not specifically a Welsh language issue. I come from a constituency where I have villages within the Gower — in fact I was just commenting, Peter [Black] and I were just commenting on it — where there are a considerable number of holiday lets, which do have an impact on the community, where you do see the fact what happens in terms of the school population, what happens in terms of the post office, and all those issues, so it is a broader issue, about the impact on rural communities in general.

If I can say to Janet [Davies], I’m concerned about bureaucracy of any additional systems that may have come in and that may be referred to in the paper, because I certainly would not want us to see the establishment of a Housing Authority for Wales,
because I think that would conflict with such organisations as local planning authorities, and I think I’d have grave reservations about going down — along those lines. And also as well, the definition you had in your document of Welsh-speaking areas, where Welsh is the everyday language of a substantial part of the population, you know I’d be very interested in due course to know what type of term that was, in
percentage terms is it substantial, and does it include pockets like Lampeter and Aberystwyth as well as the rural heartlands as well, it’d be interesting to see how that definition was arrived at.

Also as well, there are some of the points the Committee alluded to — Janet [Davies], I think you spoke about in the first instance that we need a proper assessment — we are
actually trying to fund some of these issues already. And when Janet Ryder came in, she talked about HMOs and licensing — we’re absolutely committed to the agenda of HMOs and licensing. You’ve talked as well about what we should do about points systems — we’ve already got six pilot projects being run on this, which I’ve already reported in Committee.

And you mentioned Menter Iaith Denbigh — those issues, those issues are already being pursued by my officials. So at the end of the day, all the points that have come through today have not been the subject of any lobbying, or by any other political party pressurising, it’s actually something that’s been on the agenda, when Peter[Law] was there as, I mean, Housing Minister before me, and when I’ve been Minister. And when it comes to the whole issue of rural housing, I’m glad about the compliments regarding the Homebuy, but the Homebuy emanated from the fact that I as Minister wished to do something. And a lot of these initiatives have come because
I[’ve] chosen to do so, because I represent half of what is a rural constituency, and the other half which is a very Welsh-speaking area — constituency with Gower and
Pontarddulais and Clydach areas, so I understand very much, very much that my constituency [is] a mirror image of what Wales is.

Now if I can speak about the Social Housing Grant, because I think I do have to say something about this, Chair — it’s currently at £56.4 million this year, and in accordance with the National Assembly’s commitment to the principle of devolved
responsibility, the bulk of the budget is placed at the disposal of local authorities. Now over £18 million of the SHG budget is allocated [to] authorities that may [be] regarded as predominantly rural. There is no limit to the amount of the SHG budget that authorities can designate for Homebuy in rural areas, and to meet the aspirations, I think, of yourselves [Cymuned], authorities would need to designate just one third of the total amount of SHG available to them. [In] the current financial year they’ve chosen to designate over £16.6 million to other housing priorities, so I can send out the clear message from here. Now I have tried to encourage local authorities [to] be more flexible, with the Homebuy Scheme with additional
1.5 percent for the match funding, and I very much hope that this will continue, and this brings the total amount of SHG available to rural authorities in 2001/2002
to £20 million, and if you look at some figures with rural authorities, the rural
authorities with the Homebuy supplements are of course Ceredigion, Conwy, Denbighshire, Flintshire, Gwynedd, Ynys Môn, Neath — and Monmouthshire, and into Pembrokeshire, and in Ceredigion it’s £200,000, but of course in Gwynedd
there’s £320,000. Now I will be assessing how this is going [at] the halfway stage in the year, and I’ll report to Committee to see if we’re on course in some of these areas, to see what’s been undertaken.

Now on the Homebuy Scheme, I think it has been good moving that threshold to 50%, because I think it has sent out the appropriate messages. I’m obviously delighted that people are starting to take it up. But there are some significant issues as well, can I say, in the Social Housing Grant to Registered Social Landlords, to buy and where necessary renovate rural properties to make available to local people at affordable rents where they see this as a priority. Now, high costs and difficulty meeting the Assembly’s quality standards have been quoted as reasons for this level of activity. As a consequence we have now written to local authorities and Registered Social
Landlords, giving ourselves discretion not to meet all the quality requirements where the RSL and the local authorities agree that the housing need is so great and wouldn’t otherwise be met, so I think that’s quite significant.

Also in certain areas, local authorities may if they wish, place restrictions on homes bought under the Right to Buy, so that the purchaser is only able to resell the property to someone who has lived or worked in that area for three years or more.
The areas concerned are the National Parks, Areas of Outstanding Natural Beauty, and other areas designated in the legislation as rural. Now the Right to Acquire, for tenants of Registered Social Landlords, does not apply in designated rural
areas. Now the Assembly has the power to change the designation of rural areas, and we have consulted local authorities on this, and the consultation period ended at the 8th of October, and I’m currently assessing this, but the broad response is to welcome some of the proposal we’re doing. And on the planning side, Sue [Essex]’s study is looking at some of the wider issues regarding the Lake District, it’ll go into the
wider issues regarding Exmoor, and we’ll certainly have a clear picture on some of the issues [that’ll] arise when her work has been completed.

Well I have to say on behalf of the administration as Minister today, this has been an area of policy that I’ve striven to develop since I’ve been Local Government Minister. I realise that others have produced documents, and I look towards Plaid Cymru here, about their strategy in regard to rural homes, but the majority of strategy I can assure you has actually been acquired from some of the work I’ve been doing and I’ve
replied on, in terms of letters from various people, to be more than helpful to other Assembly Members, Chair, because it’s actually Government that has actually moved this policy along, and we’re absolutely committed to move this policy along — we want to welcome people into Wales, we want to have economic development that is necessary to keep villages alive; at the same time we have to have the balance.

Now on the issue that was raised about the welcome pack, I think that estate-agents and others would be very happy to look at these welcome packs, and I’m very happy today to look at whether I can initiate any development work, in conjunction with the Culture Committee, on the welcome pack, into Wales, that I could then speak to various organisations about whether they’d be prepared to have, and to hand out.

Now the other specific point was made, that William made, that was very interesting, about what was happening with landlords encouraging, and there is some evidence that those with multi-use properties, particularly [in] Abergele and Rhyl, are actually advertising elsewhere and getting people in, and there are issues around this, but there are also issues about the way things are done. But if I went into the details of the report we had from the organisation to look at, there are obviously issues here about what d’you do with the estate-agents — they all use the internet to advertise properties — you know, some of the things that are said, I couldn’t legislate for to stop, in terms of regulation, I’d have massive bureaucracy to have to deal with it, so I think we’ve got to concentrate on practical solutions. For me, you see, this is very much a socialist issue, isn’t it, people should be able to live where they are, work where they are, and speak in the language of their choice, so that’s what underpins my policy agenda, and it’s all about economic prosperity issues in my opinion. It’s not about a divide on language, because English-speaking rural communities as well, all across Wales, you know the Gower, places like the Gower, looking at Pembrokeshire, are equally affected by these changes.

Cymuned

” …what happens in rural areas with second homes is not specifically a Welsh language issue. I come from a constituency… where there are a considerable number of holiday lets, which do have an impact on the community, where you do see the fact what happens in terms of the school population, what happens in terms of the post office, and all those issues, so it is a broader issue, about the impact on rural communities in general.”

1. We agree. And it is therefore worth repeating the point that a number of the proposals we make would, in giving priority to the needs of local people (without regard to their first language), bring benefits to all rural communities, not just the majority Welsh-speaking ones.

2. ” …I’m concerned about bureaucracy of any additional systems that may have come in and that may be referred to in the paper, because I certainly would not want us to see the establishment of a Housing Authority for Wales, because I think that would conflict with such organisations as local planning authorities…”

The kind of Authority we propose in paragraph 6.1 would be primarily a research organisation, and thus would have only a small staff and a comparatively straightforward brief. We do not share your fear that this would become a bloated bureaucracy. So far from conflicting with planning authorities, its function would be to assist them in formulating accurate assessments of local housing needs, and to
secure consistency in the methods of arriving at these assessments throughout Wales. Its relationship with the local planning authorities would thus be not dissimilar to that of the WJEC with the local education authorities.

” …the definition you had in your document of Welsh-speaking areas, where Welsh is the everyday language of a substantial part of the population, you know I’d be very interested in due course to know what type of terms that was, in percentage terms is it
substantial, and does it include pockets like Lampeter and Aberystwyth as well as the rural heartlands as well, it’d be interesting to see how that definition was arrived at.”

3. In terms of a definition of Welsh-speaking communities, we are talking about communities where over 50% of the population speak Welsh. In rural Wales, these tend to be communities in which over 90% of the indigenous population can speak
Welsh. The lower figure for Welsh-speakers in the community as a whole is a result of substantial in-migration. So although a figure of 50% may appear rather low, we are in fact talking about parts of Wales (rural Ceredigion, for example) which are
Welsh-speaking communities, but which have failed to linguistically assimilate newcomers in the past 20-30 years. Obviously this is a matter the Culture Committee will want to look at.

This should include small urban centres such as Lampeter, and other towns of similar size in north and west Wales. Market towns like Llanrwst, for example, are as badly affected by the inflation of house prices as the surrounding countryside. There could be many different ways of reaching a definition of those areas where plans to tackle the housing crisis could be operated. Some of these might not be linguistic. By removing stamp duty from properties in those parts of Britain which are depressed, the Chancellor, Gordon Brown, has already accepted the principle of local intervention in the housing market to alleviate need (in this case to encourage economic regeneration). Cymuned welcomes the principle.

The Chancellor’s proposals are to be introduced at a very local level, at a ward level. Cymuned feels that this does set a moral basis for targeting Welsh-speaking communities which are under peculiar stress during the current property boom. Research available at a county level should be able to locate those very wards where the percentage of homes being sold to people from outside the county is so high (50%+), that this must mean that local people are being priced out of the housing market.
Money from the Home Buy scheme needs to reach these communities.

Cymuned would not be opposed to defining the geographic area affected by the housing crisis in terms of rurality, as well as in terms of density of Welsh speakers. Cymuned has always accepted that English-speaking rural communities in South
Pembrokeshire, Gower, Monmouthshire, Powys, Wrexham Maelor and other parts of Wales face some of the socio-economic problems faced by Welsh-speaking communities. There is nothing wrong with treating the housing crisis as a rural crisis
as well as a language crisis, and developing housing policies for rural Wales that would tackle the problems of both Welsh-speaking and English-speaking communities.

4. ” …Janet [Davies], I think you spoke about in the first instance that we need a proper assessment [of local housing need] — we are actually trying to fund some of these issues already… You’ve talked as well about what we should do about points systems — we’ve already got six pilot projects being run on this… And you mentioned Menter Iaith Denbigh — those issues… are already being pursued by my officials.”

Cymuned sees one of its key roles, in the months and years to come, as being to maintain a dialogue with local authorities about the extent of their use and implementation of resources and powers already available to them. Accordingly, we would be very grateful for further details of all the initiatives mentioned in your comments above.

5. “[In] the current financial year they [the local authorities] [ha]ve chosen to designate over £16.6 million to other housing priorities [than Homebuy], so I can send out the clear message from here. Now I have tried to encourage local authorities [to] be more flexible, with the Homebuy Scheme…”

With the same end in view as is indicated in comment 5 above, we would be grateful for copies of both the pieces of correspondence mentioned in this passage.

6. “Now I will be assessing how this [i.e. application of Homebuy supplements] is going [at] the halfway stage in the year, and I’ll report to Committee to see if we’re on course in some of these areas, to see what’s been undertaken.”

We would be grateful for a copy of this report in due course.

7. “But there are some significant issues as well, can I say, in the Social Housing Grant to Registered Social Landlords, to buy and where necessary renovate rural properties to make available to local people at affordable rents where they see this as a priority. Now, high costs and difficulty meeting the Assembly’s quality standards have been quoted as reasons for this level of activity. As a consequence we have now written to local authorities and Registered Social Landlords, giving ourselves discretion not to meet all the quality requirements where the RSL and the local authorities agree that the housing need is so great and wouldn’t otherwise be met…”

On the face of it, the correspondence mentioned above would appear to give some cause for alarm: Cymuned would not wish to see local housing needs being met at the expense of accepting reduced standards in the quality of housing provided. That would simply create an additional burden of essential renovations in the medium to long term, together with an increase in the incidence of social problems of the kinds traditionally associated with poor housing. We would point out that wide iscrepancies
in the quality of housing in a community are liable to lead to ghettoisation of the economically less favoured in society; and as we have remarked in our written comments to several of your colleagues, Cymuned is not in favour of ghettoisation of any kind.

8. “Now the Right to Acquire, for tenants of Registered Social Landlords, does not apply in designated rural areas. Now the Assembly has the power to change the designation of rural areas, and we have consulted local authorities on this, and the consultation period ended at the 8th of October, and I’m currently assessing this, but the broad response is to welcome some of the proposal we’re doing.”

We would be grateful for details of the final conclusions drawn from this consultation exercise, when available.

9. “I’m very happy today to look at whether I can initiate any development work, in conjunction with the Culture Committee, on the welcome pack, into Wales, that I could then speak to various organisations about whether they’d be prepared to have, and to hand out.”

We would be grateful to be kept informed of developments in this connection.

10. ” …there are obviously issues here about what do you do with the estate-agents — they all use the internet to advertise properties — you know, some of the things that are said, I couldn’t legislate for to stop, in terms of regulation, I’d have massive bureaucracy to have to deal with it, so I think we’ve got to concentrate on practical
solutions…”

We would respectfully question how many economically deprived families of the kind that are being attracted by private landlords and estate-agents to areas such as Abergele and Rhyl (and also, increasingly, to small rural towns such as Llanrwst) can actually afford access to the internet. We would suggest that more traditional avenues of communication such as newspaper-advertisements remain the most significant ones here — and that regulation of this kind of advertising would be comparatively straightforward, without necessitating the creation of a large bureaucracy.

Ateb cwestiynau Aelodau’r Cynulliad

Pan ymddangosodd Cymuned yn y Pwyllgor Diwylliant yn y Cynulliad Tachwedd 7, ni chafwyd amser i ateb nifer helaeth o gwestiynau Aelodau’r Cynulliad. Gan hynny, gyrrwyd atebion ysgrifenedig at yr Aelodau ynghyd â thransgript o’r rhan hwnnw o’r cyfarfod.

Pwyllgor Diwylliant y Cynulliad Cenedlathol

Cyfarfod 7-11-01

Cwestiynau’r Aelodau i Ddirprwyaeth Cymuned ac atebion Cymuned i’r cwestiynau hynny

Delyth Evans AC

Os ydym yn mynd ar drywydd y math o argymhellion yr y’ch chi, Cymuned, yn eu
hawgrymu, un broblem dw i’n ofni gyda hwnna (er bod fi’n gweld gwerth mewn
llawer o’ch awgrymiadau chi) yw’r ofn bod ni’n creu geto i’r Gymraeg, ac yn gwneud
rhaniad clir yng Nghymru rhwng y gorllewin Cymraeg, lle mae popeth iaith Gymraeg
yn digwydd, a’r dwyrain Saesneg lle does dim byd Cymraeg yn digwydd. A’r peth
ola fyswn i’n meddwl r’yn ni isie’i wneud yw creu geto i’r iaith. Felly hoffwn i glywed
eich ymateb chi i hwnna.

Cymuned

Nid yw’n ddymuniad gan Cymuned i greu geto o unrhyw fath, nac i weld rhaniadau’n cael eu creu. Dau o ddiffiniadau Geiriadur Rhydychen o geto yw: ‘an area etc. occupied by an isolated group; an isolated or segregated group, community or area’; nid yw Cymuned yn dymuno gweld y Cymry Cymraeg na chymunedau Cymraeg yn cael eu troi’n ynysig nac yn wahanedig. Yn wir, nid oes unrhyw berygl o ddatblygiad o’r fath: y mae sawl degawd bellach ers i’r gymuned uniaith Gymraeg olaf beidio â bod fel y cyfryw, ac mae Cymuned yn derbyn na fyddtroi yn ôl ar y cloc yn hynny o beth.

Yr hyn y mae Cymuned yn ymgyrchu drostynt yw mesurau i gryfhau cymunedau
Cymraeg eu hiaith trwy ei gwneud yn haws i bobl leol aros yn eu cymunedau os
dymunant wneud hynny, a thrwy ei gwneud yn haws ac yn fwy deniadol i
fewnfudwyr di-Gymraeg fabwysiadu’r iaith a’r diwylliant Cymraeg. Fel a nodwyd
gennym yn ein cyflwyniad ysgrifenedig i’r Pwyllgor Llwyodraeth Leol a Thai ar
Dachwedd 7fed (yn arbennig felly paragraffau 1.4 a 0.9), nid cadw pobl allan o
gymunedau yw’n dymuniad, ond sicrhau tegwch economaidd a chyfiawnder
cymdeithasol i bobl leol. Y mae’n bwysig nodi bod y math o fesurau yr ydym yn eu
hawgrymu yn rhai a fyddai’n gweithredu er budd yr holl bobl leol — y rhai di-Gymraeg
yn ogystal â’r rhai Cymraeg eu hiaith. Byddai’r nod o gryfhau sefyllfa’r iaith Gymraeg
fel y cyfryw yn cael ei gwireddu trwy fesurau megis cynllunio ieithyddol.
Fe sonioch eich bod yn gweld gwerth mewn llawer o’n hawgrymiadau ni. Yn groes
i’r hyn a honwyd mewn rhai mannau yn y wasg, nid Maniffesto mo’r dogfennau a
gyflwynwyd i’r Cynulliad ar cyfer pwyllgorau Tachwed 7fed: yn hytrach, byddant yn
cael eu datblygu ymhellach i ffurfio rhan o’r Maniffesto drafft y bydd Cymuned yn ei
gyhoeddi yng ngwanwyn 2002 — ac mae’r sylwadau a’r cwestiynau a gafwyd mewn
ymateb i’n cyflwyniadau ar Dachwedd 7fed wedi bod yn fuddiol i ni o ran amlygu pa
agweddau ar ein cynigion y mae angen i ni eu heglurhau ymhellach wrth datblygu’r
ddogfen honno.

Nid oes gan neb fonopoli ar syniadau da. Ac un o’r rhesymau yr ydym wedi
cyhoeddi ein cyflwyniadau i’r Cynulliad ar ffurf llyfryn yw er mwyn gwahodd y
cyhoedd, ein haelodau, ac Aelodau’r Cynulliad hwythau i gynnig sylwadau ac
awgrymiadau ymarferol ynglyn â’n cynigion.

Huw Lewis AM

I’ve read your paper very carefully, and most people will be aware that I’m
profoundly worried by the sum total of the proposals you make. Let’s imagine that in
ten years’ time the Assembly has adopted every dot and comma of your paper — it’s
all been implemented and it’s all been funded, at unspecified cost. Would it not be
the case that we would effectively have, according to your proposals, two
communities within Wales — we would have one English-speaking community, or a
community that doesn’t speak Welsh, that would face restrictions and monitoring in
terms of accessing housing, which type of education their children would find
available to them — that they would have the negative results of positive
discrimination in employment to deal with as well — and we’d have another
community which speaks Welsh, which had none of those restrictions placed upon
it, that can range across the country and buy a house anywhere without any
question being asked, that can expect the best in educational provision without,
again, any difficulties for its children, and takes advantage of positive discrimination
in terms of employment in the places where they live.

Do you not accept that there are people who are legitimately worried about this kind
of proposal, because it will inevitably lead to tensions within Welsh society? Do you
not accept that there are Human Right issues here, about one set of people within
our country having access to some advantages and others not? And do you not
accept, finally, that we will run straight into European legislation here? Wouldn’t it be
the case that in ten years’ time, when the Assembly had implemented your
proposals, I could move to any point in Europe between Warsaw and Madrid, and
apply for a job, and buy a home, without any questions being asked of me as a free
citizen of the European Union, but I could not move to Caernarfon and expect the
same freedoms?

Now, I do not regard your proposals as — the sum total of them — there are
interesting proposals within them, that are worth looking at — but the sum total I do
not believe are compatible with the values of a free society. I’d like you to answer
these points.

Cymuned

1. “…we would effectively have, according to your proposals, two
communities within Wales — we would have one English-speaking
community… that would face restrictions and monitoring in terms
of accessing housing… [and] would have the negative results of
positive discrimination in employment to deal with as well…”

Cymuned does not believe that the implementation of our proposals
would lead to this situation, nor do we believe that such a situation would
be desirable.

It is important to note that the kind of measures we are proposing are
aimed not at keeping people out of communities, but at promoting the
economic and social well-being of local people in their localities — by
which we mean all local people, whatever their first language. Several of
our proposals, particularly in the Planning field, are already in force in
areas such as the Lake District and the Isle of Jersey, and have recently
been proposed for implementation in Exmoor; all we are asking for in
this regard is that local authorities in Wales should have the same rights
and official encouragement to implement such policies as do local
authorities in England.

The aim of securing the position of the Welsh language as such would
be realised by means of measures such as language planning. The
overall effect of instituting special measures to strengthen the rural
economy to the point where young people (Welsh-speaking and
otherwise) no longer had to leave rural communities for towns and cities,
and of limiting new-build housing in rural areas to affordable housing for
local people, and institutionalising the inclusion of Section 106
Conditions in relation to the resale of such housing, would be to stabilise
the rural housing market sufficiently to provide a breathing-space. This
would enable the sort of community language measures we outline in
Section 9 of our written submission to the Culture Committee to be
effectively implemented. If local people (whatever their first language)
were able to stay in their rural communities, and housing development
were restricted to that which served identified and measured local needs
rather than private speculative interests, the effects of in-migration would
cease to be a major problem. To put it another way: it’s a matter of
properly and reasonably regulating the housing market in the interests of
community need, not of erecting obstacles to demand.

What Cymuned wants to see is fair access to the property market for
people in the Welsh-speaking communities, not privileged access. As we
indicate in paragraphs 0.9 and 1.4 of our written presentation to the
Local Government and Housing Committee, Cymuned believes that
intervention is required in the housing market in rural Wales in the
interests of social justice and equal opportunity. We believe that local
people must have the same opportunity as non-local people to own or
rent homes.

2. “Do you not accept that there are Human Rights issues here…
and… that we will run straight into European legislation here?
Wouldn’t it be the case that… when the Assembly had implemented
your proposals, I could move to any point in Europe… and apply for
a job, and buy a home… but I could not move to Caernarfon and
expect the same freedoms?”

We are well aware of the provisions of Article 14 of the Human Rights
Act 1998 (which is European in origin), and we do not believe that our
proposals breach it. Nowhere in our proposals is there any suggestion
that there should be restrictions on who shall apply for jobs (other than in
cases where the nature of the post requires bilingual capability — a
provision that is already in force in public bodies that are covered by
Welsh Language Policies ratified by the Welsh Language Board under
the terms of the Welsh Language Act 1993). Nor do we make any
suggestion that any people should be prevented from buying a home:
our suggestions concern certain kinds of restriction on what types of
home shall be built, and certain kinds of restriction as to what categories
of people homes that are built from the present time onwards could be
resold to (principally local people in need of affordable housing) — our
proposals would not affect the resale or purchase of the private housing
stock that already exists at the time of writing.

We feel confident that European precedents would lend support to a
number of our proposals regarding regulation of planning and
property-purchase in Welsh-speaking communities. We would refer you
to the second and third paragraphs of Footnote 6 to our written
presentation to the Local Government and Housing Committee on
November 7th, which mention interesting legislative provisions in this
field in several European locations, including the Finnish island of Ã…land,
where the rights of the Swedish-speaking population are protected by
international law, including specific rights in the matter of owning land
and business. We would repeat our comment that, insofar as the
Welsh-speaking minority in Wales has virtually no protection against the
operation of an unregulated housing market (to which, for economic
reasons, it cannot gain access), it is currently something of an anomaly
in the European context.

Lorraine Barrett AM

I concur with a lot of what Huw said, and there are some interesting bits in here that
I would like to pursue, over time and as this review progresses. A couple of areas I
have to raise, of concern — looking at your suggestion for local authorities in
Welsh-speaking areas, can I just say I think a lot of local authorities are making
efforts. I know when I was a Councillor on the Vale of Glamorgan, there were
opportunities there for Members of the Council and officers, and I think that’s still
continuing in a lot of local authorities, and I think it’s priorities. Obviously, you’ve
suggested there that there should be additional funding, and I think it is that issue of
priorities again, of where does the funding go and is the Welsh language such a
priority in all the local authority areas, so that’s obviously a debate that will continue,
but I wanted to ask you a specific question. In your call for up to £200m to be spent
on language planning initiatives, which I have to say is a huge amount of money,
looking at other things we spend money on, what exactly is included in that figure?
Because that was a bit of a frightening figure for me.

And finally your call for various public bodies, the Welsh Language Board etc, the
Assembly’s Record of Proceedings and the Translation Unit, to be moved to your
heartlands, that bothers me as well because I want to look at the whole of Wales as
being a Welsh-speaking country, bilingual country, not just the heartlands, again, for
me that spells, you know, ghettoes. But what I would say to you on that, and ask
you to think about, when you ask for those bodies and those departments to move,
we’re talking about hundreds and hundreds of people who are living in maybe
Cardiff, Newport, Swansea, within Caerphilly, the Valleys, who travel to work here,
they would have to move. If we go from where we are now, to what your aims are,
all those people would have to move, all their families en masse, and I don’t think
it’s absolutely necessary to take the employment opportunities to your heartlands,
because with e-mail and all the technology we have now, there are lots of
opportunities, I would suggest, for translators particularly, and we do have a
shortage of them, to work from home, work from centres within other areas of
Wales, they don’t physically have to be within a particular building at any one time, I
would suggest, so just a few comments and a couple of questions there, thank you.

Cymuned

1. “…I think it is that issue of priorities again, of where does the
funding go and is the Welsh language such a priority in all the local
authority areas…”

We accept that different authorities would have different priorities in
respect to the Welsh language, according to the percentage of
Welsh-speakers residing within their areas. Obviously, major increases
in expenditure on encouraging and supporting the learning of Welsh are
needed in the Welsh-speaking areas, which have been subject to heavy
in-migration over the past 20 years.

2. “…in your call for up to £200m to be spent on language planning
initiatives… what exactly is included in that figure?”

The figure was based on the Basque Autonomous Community’s current
expenditure of 1.95% of its overall Budget on language planning. This
does not include issues pertaining to broadcasting and education. We
mentioned the figure of up to £200m to show how small, in an
international context, expenditure on language planning in Wales is.
Opinion polls in Wales have consistently shown that the majority of
people in Wales feel good will towards Welsh and wish to promote the
language. Current expenditure levels on Welsh, which, in our opinion,
are something of an historical anomaly, does not reflect the importance
the people of Wales attach to keeping Welsh alive as a sustainable
language.

As teaching Welsh to adults is a vital part of our language strategy, we
would also like to note that much of our proposed ‘language
expenditure’ would be money spent not on Welsh-speakers but on
non-Welsh speakers.

3. “…your call for various public bodies… to be moved to your
heartlands, that bothers me as well… I don’t think it’s absolutely
necessary to take the employment opportunities to your
heartlands, because with e-mail and all the technology we have
now, there are lots of opportunities… to work from home, work
from centres within other areas of Wales…”

Relocation is an issue with which Government has dealt in the past.
Other governmental or quasi-governmental bodies have been moved en
masse from one location to another in the past — for example, the
Vehicle Licensing body to Morriston, and the Royal Mint to Llantrisant.
The point of proposing such relocations is not solely to make
communications between Welsh-speaking communities and the
Welsh-speaking bodies which specifically service them easier — as you
commented, e-mail and so on achieve that nowadays. The main point is
that the Welsh-speaking communities need to retain their young people
if they are to thrive (we touch on aspects of this in paragraphs 4.3.ii, 6.2
and 6.5), and the purpose of the relocations would be to enable young
people to follow a decent professional career in their own communities.
From the point of view of bodies that depend on the Welsh language for
their existence – such as S4C, the Welsh Language Board, translation
units and the like it makes no strategic sense to have them undermine
the future of the Welsh language by sucking out young Welsh-speakers
from their own communities.

From a socialist and social democratic point of view, Welsh-speaking
communities are among some of the poorer communities within Wales,
even within the Objective One area, and Welsh-speakers within these
communities have less access to the jobs market than English-speakers.
Moving sustainable public sector jobs to these communities fits in with
the Assembly’s agenda of spreading prosperity around Wales.
Cymuned also supports spreading economic prosperity to deprived
English-speaking communities. We would support the relocation of a
major public body or bodies to towns like Aberdare or Merthyr Tydfil.

Alison Halford AM

Huw and Lorraine have also talked about the budget. When you say that you feel
that the expenditure is woefully inadequate, and that you also want the budget to be
based on international standards, I’d be grateful if you could just explore that,
please, bearing in mind that I represent a community in North Wales that has
precious little interest in the Welsh language, and as my colleagues have possibly
said, would not welcome that money is devoted to the Welsh language over and
above what they think that their demands are, such as a hospital in Holywell, and
one or two important issues like that.

You’ve also talked about — under 4.5 — could you explain what you are saying?
You’re saying it’s necessary to introduce strong linguistic measures to enable
English-speaking in-migrants to learn Welsh: is that going to be a statutory demand,
in your way — in other words, it’s something that has actually to happen? Because
that could cause some problem with the economic development situation of this
country, where we want to present ourselves as a friendly, open, competitive
organisation welcoming businesses and all the rest of it.

And my third comment, please: at 6.7, you talk about the establishment of an
Economic Development Authority specifically for Welsh-speaking communities. How
can you justify that from discriminatory situations, please?

Cymuned

The questions about international standards are answered in our written reply to
Lorraine Barrett.

In the latter part of our verbal presentation on November 7th; we answered the point
about 4.5, but we would like to reinforce our message here. Learning Welsh cannot
be enforced in Wales by statutory demand. However we do believe that the recent
debate in England about the need for newcomers to understand the cultural climate
that they are moving into does have implications in Wales. In-migrants need to
understand their new communities. We see this as being promotion of good
citizenship. The Government of Wales should make a serious attempt to promote
Welsh as a language relevant to all individuals who live in Welsh-speaking
communities, regardless of ethnic background. Language learning needs to be
promoted in this respect as a strategic priority.

What is unacceptable to Cymuned is not that in-migrants choose not to learn Welsh
per se, but rather that the consequences of not enabling in-migrants to learn Welsh
in a proper and constructive manner is detrimental to both language communities. It
can often lead to the application of a linguistic veto within Welsh-speaking
communities, forcing the indigenous Welsh-speaking population to communicate in
English. This then leads to linguistic tension.

The Government of Wales must tackle this problem by investing in community
language initiatives that are imaginative in teaching Welsh to in-migrants in an
upbeat and welcoming manner.

It remains to expand on the comments we made in response to the question
concerning the proposed Economic Development Authority.

All Economic Development Authorities have responsibility for an area that is
geographically defined. This was true, for example, of the Development Board for
Rural Wales, and it is true of many other examples in other European countries. The
principle of a geographical basis for directing economic development efforts has
already been established by Objective One Funding.

Our hope is that the Assembly looks seriously at the Udaras na Gaeltachta model
on Ireland’s western seaboard. The existence of Udaras na Gaeltachta is not a
cause of social friction in Ireland, and we do not believe that the establishment of a
similar body in Wales need be the cause of social friction here. Indeed people from
the east of Ireland see Udaras as promoting a cultural resource that can be utilised
by the nation as a whole. They take their holidays on the Irish-speaking west coast,
send their children to Irish-language holiday camps, and see Irish as part of a wider
strategy for promoting tourism.

We would encourage the Culture Committee to visit Ireland to see what lessons can
be learnt in terms of economic development that promotes a minority culture in ways
that is acceptable to the majority culture as well.

Dafydd Wigley AC

Ga’ i ofyn am eglurhad ar ddau neu dri o bwyntiau, i ddeall yn well be ’dach chi’n
deud? Pan ’dach chi’n sôn am greu’r strwythurau newydd ar gyfer ardaloedd
Cymraeg eu hiaith, ’dach chi yn hyderus fod ’na fwyafrif o Gymry Cymraeg o fewn yr
ardaloedd Cymraeg fysai’n cefnogi y math yma o raglen?

Yn ail, pan ’dach chi’n sôn am allfudo, ’dach chi’n cyfeirio’n unig at bobol sy’n
gorfod ymadael oherwydd gwaith. Ond mae ’na, wrth gwrs, elfen hefyd sydd yn
dewis ymadael. ’Dan ni’n ymwybodol bod ’na rai sydd yn gweithio ym Mhen Llyn, er
enghraifft, sy’n dod o Ben Llyn ac yn dewis byw yng Nghaernarfon. Felly mae ’na
gwestiynau, falla’, pellach na hynny.

A’r trydydd pwynt faswn i isio codi, pan ’dach chi’n cyfeirio at wasanaethau sy’n
cael eu cyflwyno trwy’r cwmnïau preifat — rhoi’r cyfrifoldeb arnyn nhw i ddarparu
trwy’r Gymraeg — sut wasanaethau sydd ganddoch chi dan sylw? Oherwydd mae
’na ystod eang iawn. Mae rhywun yn derbyn pan mae ’na wasanaeth gwladol wedi
cael ei breifateiddio, y dyla’r cyfrifoldebau oedd yn dal yno fod yn dal i fynd, ond pan
’dach chi’n sôn am siop gornel, mae hi’n mynd yn anodd iawn yndydi, o reidrwydd,
a felly ’swn i’n falch o gâl rhyw eglurhad o hynny.

Cymuned

A ninnau, ar ddyddiad y cyflwyniad, wedi bod mewn bodolaeth fel mudiad ers cwta
pedwar mis, ac wedi gorfod cyflawni llawer o weithgarwch yn ôl amserlen dynn yn
ystod y cyfnod hwnnw, nid ydym wedi cael unrhyw gyfle i gynnal ymchwil fanwl
ynglyn ag ymateb y cyhoedd i’n syniadau. Fodd bynnag, y mae’r ffaith i ni eisoes
ennill dros 750 o aelodau mewn ychydig fisoedd yn awgrymog. Mae na
gydnabyddiaeth eang bellach nad yw’r status quo yn opsiwn i’r cymunedau
Cymraeg.

Rydym yn cydnabod bod yna gyfran o bobl ifainc sydd ddim yn dymuno aros yng
nghefn gwlad ac mae’r pwynt hwnnw’n cael ei drin gennym ym mharagraffau 6.18 a
6.19. Yn hynny, rydym yn nodi ei bod yn well gennym fod pobl Pen Llyn yn symud i
Gaernarfon yn hytrach na symud i Gaerdydd.

Mewn perthynas â pharagraff 10.9, rydym yn sylweddoli wrth gwrs na allai’r gofynion
deddfwriaethol ar fusnesau bychain o ran darparu gwasanaeth Cymraeg fod mor
helaeth â’r gofynion ar fusnesau mawrion. Eto i gyd, o gofio’r ystyriaethau sy’n cael
eu crybwyll ym mharagraff 10.8, y mae lle i ofyn pa mor fychan y mae’n rhaid i
fusnes fod cyn iddi fod yn amhosibl iddo ddarparu, er enghraifft, unrhyw siaradwyr
Cymraeg ar gyfer ymdrin â’r cyhoedd.

Mae yna gryn anniddigrwydd yn yr ardaloedd Cymraeg er enghraifft fod tafarnau a
swyddfeydd post yn enwedig yn methu â darparu gwasanaeth Cymraeg. Er mwyn
goresgyn hyn fe ellid troi at ddeddfwriaeth iaith. Neu fe ellid ystyried ffyrdd
dychmygus o fedru sicrhau y gall y boblogaeth gynhenid gystadlu am fusnesau
craidd a werthir ar y farchnad agored, neu sicrhau fod y bobl sy’n prynu’r adnoddau
cymunedol hyn yn cael eu hannog i fynychu cyrsiau dysgu Cymraeg.

Jenny Randerson AM

I very much welcome the interesting ideas in this paper. I don’t agree with all of
them, but I’m always interested in new ideas, and I’m particularly interested in
where it touches on the issues associated with language transmission in the family,
and how we can encourage young people to carry on speaking Welsh, instead of
deserting it for English when it becomes trendy to do so, in their teens.
But I wanted to touch on some of the knotty issues, really. First of all, economic
development. I’m very aware of the concept and the need for making the
Welsh-speaking areas more prosperous, and that being a key issue in encouraging
people to stay there — that’s a point Dafydd’s just touched on. The problem is that in
the modern world, a prosperous area attracts incomers, and I’m interested in further
thoughts on that, because it seems to me prosperity in itself generates its own
problems from your point of view, in terms of the language.

Secondly, helping local people to buy houses, and helping them to compete in the
house-buying market: that doesn’t stop incomers coming in as well, so both of those
issues are linked, really. You’re looking at things from the point of view of keeping
the Welsh-speakers there, but you are not, at the same time, preventing people
from coming into the area, and it therefore seems to me — but I’m interested in your
thoughts on this — that would not solve the problem you’re setting out in the paper to
solve.

And finally, a very specific point: you seem to criticise the Welsh Language Board
for funding the Welsh Books Council — or perhaps it would be more accurate to say
you’re criticising the Assembly for asking the Welsh Language Board to provide
funding for the Welsh Books Council. Would you not accept that the Welsh Books
Council has a very important role to play in providing books, literature, information in the Welsh language, of various forms, so that it is — I mean, when people speak a
language they want to read it as well, and I would regard the role of the Welsh
Books Council as an essential part of maintaining the language.

Cymuned

1. “…a prosperous area attracts incomers…”

In the case of the sort of areas Cymuned has been principally concerning itself with, the arrival of this problem remains a somewhat long-term prospect. However, the point is valid enough in the abstract. The sort of problem mentioned above need not have an adverse effect on the language as long as language planning and economic development bodies work in tandem. It is unfortunate in this sense that the Welsh Language Board is the only Assembly sponsored ‘equality body’ that does not have a place at the Objective One Monitoring Committee table.

Growing prosperity would obviously make the sort of measures we propose in paragraph 6.13 (e-register of Welsh-speakers and skills) even more pertinent — and more likely to bear fruit. Moreover, it would also reduce out-migration, and thereby increase the stability of the Welsh-speaking population within the community. Planning-policies that prioritised local needs as a basis for new housing development would have a similar effect.

The more dynamic a local economy, the more empowered a language group becomes in terms of integrating newcomers successfully. In the European context, Catalonia has been hugely successful in terms of economic development, yet is also successful in retaining Catalan as a community language. Catalan has not prevented Barcelona from projecting itself as a confident welcoming city, and a big-time player on
the international stage.

However we do need to be careful that economic development promotes prosperity among local people. Some models of economic development have tended to exclude local people, and studies of employment patterns in Gwynedd have born this theory out with empirical evidence. Certainly we need to look at those sectors of the economy in which local people appear to be at a disadvantage and then attempt to readdress the balance so that prosperity can be shared by all.

2. “…helping local people to buy houses, and helping them to compete in the house-buying market… doesn’t stop incomers coming in as well… and therefore it seems to me… that [it] would not solve the problem you’re setting out in the paper to solve.”

It is not Cymuned policy ‘to stop incomers coming in’, rather to stabilise the sort of extreme population shifts that have affected rural Wales so that in-migration may take place in a way that is compatible with the survival of Welsh as a living community language. Enabling local people, regardless of language, to gain access to the local property market is key if Welsh is to survive. To this end, we would ask the Culture Committee to approach the Minister for Finance, Local Government and Communities, Edwina Hart, with a view to releasing more money to local authorities so that they can help local people through the part-ownership Home Buy scheme. This is the sort of scheme that enables local people to compete in the property market.

It should be remembered that Cymuned’s proposed strategy for strengthening the position of the Welsh language in Welsh-speaking communities is multi-pronged, and that another important element in it is the sort of positive measures we propose for increasing the assimilation of incomers to the indigenous language and culture.

3. The Welsh Books Council

The comments and questions received in response to our presentations on November 7th have been of value to us in highlighting which aspects of our proposals we need to clarify further in developing our Manifesto.

Paragraph 4.8 is perhaps a case in point. It was not in any way our intention to downgrade the role and importance of the Welsh Books Council or to criticise other bodies in relation to the funding of it. The Welsh Books Council provides an important cultural service. Our point was that such a service is not by itself directly related to the process of intergenerational language transmission on a community
level. We would argue that the origins of the low level of current expenditure on the Welsh language lie in a historic view that such spending is solely a function of support for the arts and culture (perennial cinderellas throughout Britain). One of the main thrusts of both the presentations we made to the Assembly on November 7th is that regeneration of the Welsh language needs action on a much broader front than this (not least in the area of economic development), and requires increased
expenditure to match.