Ddrwg gen i am golli wythnos ddiwethaf – cyfnod brysur, wyddoch chi! Roedd rhaid i ni setlo am fod yn y tri olaf ar gyfer Gwobrau Arwain Cymru, ond cawsom y cyfle i gyfarfod rhai pobl diddorol iawn, a rydym yn gobeithio y bydd y profiad yn ddefnyddiol ac yn helpu tanseilio dadleuon unrhyw rhai a hoffai cau’r mudiad allan o drafodaeth gyda’r lol ‘eithafol’ rydym wedi hen syrffedi arni!

Addewais sôn am ein canghennau lleol, a beth ydy’r ffordd ymlaen iddyn nhw – byddaf yn rhoi cais ar hynny rwan. Byddai’n braf clywed barn pobl eraill, aelodau neu beidio, ar hyn.

Mae’r rhan helaeth o ganghennau wedi bod yn ddistaw iawn ers tro, unwaith bod y cyfnod ‘diwygiad’ wedi mynd heibio, a dim ond rhai gydag arweiniad lleol cryf sydd wedi parhau i fod yn effeithiol. Mae hyn yn bechod, oherwydd bod canghennau lleol yn medru gwneud llawer iawn (fel mae Cangen Sir Ddinbych yn gwneud ar y funud) ar ran ymgyrchoedd lleol, ac yn enwedig ar ran lobïo ar lefel y Cyngor Sir). Medrwn siarad am oriau am yr union rhesymau y tu ôl i hyn, ond y peth pwysig ydy sut i symud yn ôl at sefyllfa lle mae canghennau yn lobïo’n lleol tra fod y mudiad yn gweithredu’n genedlaethol.

Rwy’n credu bod angen ymgyrchoedd lleol ennilladwy i ail-ysbrydoli canghennau. Mae hyn yn rhan mawr o’n strategaeth ar gyfer eleni, lle rydym yn lobïo’n ganolog ar lefel y Cynulliad, ond yn edrych at redeg ymgyrchoedd penodol ar lefel y cynghorau sir, gan gychwyn gyda lawnsiad ein llyfryn newydd, ‘Cymreigio’r Cyngor: Gwersi Gwynedd a Dyfodol Ceredigion’ yng Ngheredigion.

Dw i ddim yn credu y byddai modd atgyfodi unrhyw gangen heblaw bod rhywbeth amlwg ar gael iddynt ei wneud. Mae cyfarfod yn fisol heb deimlo bod unrhyw beth yn symud yn medru bod yn brofiad pur lesteiriol, a phrin iawn bydd pobl yn rhoi cais arall arni heb weld bod pethe’n wahanol.

Yn ffodus, dw i’n credu bod pethe yn wahanol erbyn hyn. Mae rôl amlwg i unrhyw gangen lleol – dwy rôl, i fod yn fanwl. Mae modd iddyn nhw ffitio i mewn gyda’r strategaeth cenedlaethol trwy ganolbwyntio ar yr ymgyrch penodol yn eu sir, ac mae modd iddyn nhw ganolbwyntio ar hyrwyddo ein gwefannau aelodaeth. Mae’r ddau beth yma yn bethe sydd yn gwneud gwahaniaeth tymor byr, ac felly yn haws eu cynnal, gobeithio.

Hefyd, mae modd i unrhyw gangen benderfynu dilyn enghraifft canghennau eraill sydd wedi dewis canolbwyntio ar weithredoedd cymunedol – yn benodol, erbyn hyn, mae gennon ni batrymau da iawn ar gyfer creu ymddiriedolaethau tir cymuned0l, a rhwydweithiau busnes cymunedol.

Pe bai unrhyw gangen yn penderfynu mynd ar ôl y math yma o waith, dw i’n hyderus y byddant yn cael cryn lwyddiant. Ein gwaith ni yn ganolog, felly, ydy ysgogi pobl i ymrwymo’r amser i roi cais ar rywbeth ymarferol fel disgrifiwyd uchod – sydd ddim yn hawdd mewn adeg heb dinc o ddiwygiad!

Ond mi wnawn ni ein gorau…

Ymddiheuriadau – ni fydd hyn yn gofnod hir. Dw i ar fin gadael y swyddfa er mwyn teithio i lawr i Aberystwyth, ac wedyn i lawr i Gaerdydd bore ‘fory, ar gyfer y cinio dathlu Gwobrau Arwain Cymru. Mae wedi bod yn dipyn o lwyddiant i ni fel mudiad gyrraedd y rhestr fer, ond mae’n rhaid cyfaddef nad oes llawer o obaith y byddai’r wobr yn ein categori ni (Mudiadau Gwirfoddol gyda throsiant o dan £250,000 y flwyddyn) yn mynd i fudiad sy’n weithredol yn y maes gwleidyddol!

Beth bynnag, byddaf yn adrodd unrhyw newyddion da wythnos nesaf.

Rwyf wedi addo y byddaf yn cychwyn trafodaeth yn fan hyn am ganghennau Cymuned – a byddaf, ond nid ar gymaint o frys. Bydd isio mwy o ystyriaeth ar gyfer y pwnc yna.

Felly i orffen heddiw, hoffwn sôn yn sydyn am y cyfarfod wythnos ddiwethaf yng Ngwesty’r Celt yng Nghaernarfon, lle roeddwn yn siarad fel rhan o banel y Comisiwn Cydraddoldeb Hiliol. Roedd y trafodaeth, am hawliau a chyfrifoldebau pobl sy’n symud i gymuned newydd, yn eithaf diddorol, ond efallai mai’r eiliad pwysicaf oedd pan wnaeth Chris Myant, Cyfarwyddwr y Comisiwn yng Nghymru, wneud y pwynt bod angen sicrhau nad oedd symud poblogaeth i mewn i ardaloedd Cymraeg yn gwneud niwed i sefyllfa’r iaith.

Roedd clywed hyn yn gyhoeddus gan Gyfarwyddwr y Comiswn yn andros o hwb, ac yn dangos pa mor bell mae’r perthynas rhyngddom ni wedi dod yn y flwyddyn ddiwethaf. Nid oes modd bellach i neb ensynu bod gwaith Cymuned yn ymwneud â hiliaeth mewn unrhyw ffordd o gwbl, ac mi gafodd hyn ei ategu eto yn ein cyfarfod gyda’r Gweinidog dros y Gymraeg wythnos ddiwethaf – dwedodd Alun Pugh ei fod yn deall yn llwyr nad oedd gen hiliaeth unrhyw beth i’w wneud gydag argymhellion Cymuned.

Ydy hyn yn drobwynt ar ran yr ochr yna i’r ddadl? Roedd ymgyrch y Blaid Lafur a’r Welsh Mirror yn 2001 a 2002 yn llwyddiannus iawn ar ran gosod y syniad bod amddiffyn y Gymraeg yn weithred hiliol, ond anodd iawn ydy dychmygu unrhyw ymgyrch cyffelyb yn cydio heddiw. Gobeithio, gydag amser, y bydd effeithiau hyn yn cyrraedd lawr gwlad – byddwn yn gwybod yn iawn pan bydd hynny wedi digwydd, oherwydd bydd gostyngiad yn y nifer o e-bostiau rydym yn derbyn yn y swyddfa yn ein galw ni yn ’stupid Welsh racists’…!

Mae’r mudiad gwrth-wladychu Cymuned wedi canmol y Gweinidog dros Ddiwylliant, y Gymraeg a Chwaraeon, Alun Pugh, am ei ymateb cefnogol i drafodaeth am sut i gryfhau ein cymunedau Cymraeg, ac am ei barodrwydd i dderbyn bod defnydd mewnol o’r iaith Gymraeg yn elfen bwysig o ganghennau newydd y Cynulliad yn Llandudno ac Aberystwyth.

‘Cawsom gyfarfod fuddiol iawn,’ medd Aran Jones, Prif Weithredwr Cymuned, ‘a roedd yn braf iawn i gael trafod pwysigrwydd y Fro Gymraeg fel ardal ddiwylliannol unigryw, a sut yn union i gynnal a chryfhau ei threftadaeth amhrisiadwy.’

Mae Cymuned yn awyddus i weld cydnabyddiaeth swyddogol o fodolaeth y Fro Gymraeg fel cam tuag at sicrhau gwell cydweithio ar bolisïau o blaid cymunedau Cymraeg rhwng y cynghorau sir sydd â chyfrifoldeb dros y cymunedau hynny.

‘Rydym yn cytuno gyda’r Gweinidog bod angen i hyn fod yn fan cychwyn ar ddeialog rhwyng y Llywodraeth a Chymuned,’ medd Owen Llywelyn, ‘a rydym yn edrych ymlaen at gyfres o gyfarfodydd er mwyn i ni ddatblygu perthynas gwell er lles ein cymunedau Cymraeg.’

Am fwy o fanylion, cysylltwch â swyddfa Cymuned ar 01758-612712.